Երբեմն լեզվի մասին խոսելիս մենք այնքան ենք տարվում «պաշտպանելու» գաղափարով, որ ակամա այն դնում ենք ապակե ցուցափեղկի հետևում՝ որպես թանկարժեք, բայց հնացած մի իր։
Ֆրանսահայ լեզվաբան, Փարիզի Ինալկո համալսարանի հայագիտական ամբիոնի պատասխանատու Անահիտ Տոնապետյան-Դեմոպուլոսի համար սա ամենամեծ վտանգն է։ Նրա համար լեզուն ոչ թե պահպանվող մասունք է, այլ «կյանքի լեզու», որը պետք է շնչի ու զարգանա։ Անահիտի պատգամը պարզ է. արևմտահայերենը պաշտպանության կարիք չունի, այն ունի ապրելու կարիք։ Եվ այդ կյանքը սկսվում է յուրաքանչյուրիս համարձակությունից՝ խոսելու այդ լեզվով ամեն ինչի մասին։
Դադարենք «պաշտպանել», սկսենք «զարգացնել»
Անահիտի փիլիսոփայությունը հեղափոխական է. «պաշտպանել» բառն արդեն իսկ տագնապ է ներշնչում, կարծես լեզուն մահամերձ լինի։ «Արևմտահայերենը չպետք է լինի միայն անցյալի կամ ընտանեկան հիշողությունների լեզու»,— ասում է նա։ Այն պետք է դառնա գիտության, քաղաքականության և բժշկության գործիք։ Եթե երիտասարդը չկարողանա իր այսօրվա հույզերն արտահայտել հայերենով, նա այդ լեզուն կթողնի թանգարանում։
Թվային աշխարհը և Գալուստ Կյուլպենկյան համաժողովը
Այսօր լեզուն ապրում է այնտեղ, որտեղ կա համակարգչային մկնիկի սեղմում։ Անահիտի ջանքերով ստեղծվել է արևմտահայերեն Վիքիպեդիան, իսկ այժմ մշակվում է հայերենի հսկայական թվային շտեմարանը (կորպուսը)։ Սա այն հիմքն է, որի վրա վաղը պետք է աշխատի Արհեստական բանականությունը։ Այս համատեքստում առանցքային էր Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկության նախաձեռնությամբ ԱՄՆ-ում (Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանում) կազմակերպված համաժողովը, որին մասնակցել էր նաև Անահիտը։ Եթե տասը տարի առաջ քննարկվում էր մանկավարժական նորարարությունն, ապա այսօր դա արդեն իրականություն է։ Համաժողովը փաստեց, որ արևմտահայերենը պետք է ներկայացված լինի թվային հարթակներում (ինչպես «Զնդուկը»), որպեսզի երիտասարդի համար լեզուն չլինի ժամանակավրեպ։
Հայագիտություն՝ առանց «ակադեմիական փոշու»
Ինալկոյի մագիստրոսական ծրագիրը, որը ղեկավարում է Անահիտը, ամբողջությամբ առցանց է և միավորում է հայերի աշխարհի տարբեր ծայրերից։ Այստեղ լեզուն կիրառվում է գործնականում։ Ուսանողներն իրականացնում են մարդկային նախագծեր. օրինակ՝ Կալիֆոռնիայում բժշկական բրոշյուրների թարգմանությունը արևմտահայերեն, որպեսզի տարեց հայը կարողանա իր լեզվով հասկանալ իր առողջական վիճակը։ Սա է լեզվի իրական զարգացումը, երբ այն ծառայում է մարդու կարիքներին։
«Մենք»-ից անդին
Լիբանանում աշխատած տարիներին Անահիտը տեսավ, թե ինչպես է «տագնապի հոգեբանությունը» լեզուն դարձնում չափից դուրս մաքրամոլական՝ կտրելով այն կենդանի խոսքից։ Նա սովորեցնում է մի կողմ դնել զգացմունքային «հայասիրությունը» և լեզվին նայել գիտականորեն։ Լեզուն պետք է լինի աշխարհը ճանաչելու պատուհան, այլ ոչ թե միայն սեփական ինքնության մեջ պարփակվելու պատյան։
