Հիդրոլոգ-ինժեներների հայ-ադրբեջանական խմբի ստեղծումն առկախվել է․ նոր զեկույց՝ Ադրբեջանի բնապահպանական խնդիրների մասին

Ադրբեջանում, որտեղ նավթարդյունաբերությունը տնտեսության առանցքային ճյուղերից է, բնապահպանական մարտահրավերներն ավելի ու ավելի մտահոգիչ են դառնում․ ահազանգում են հենց ադրբեջանցի լրագրողներն ու բնապահպան-ակտիվիստները։

«Գեղարդ» վերլուծական հիմնադրամի վերջին զեկույցն անդրադառնում է այդ երկրում վերջին ամիսներին գրանցված էկոլոգիական խնդիրներին։ Այսպես, ադրբեջանցի բնապահպան Իսլամ Մուստաֆաևը փաստել է, որ Ադրբեջանի 250 լճերի մեծ մասի վիճակը չի համապատասխանում սանիտարական և բնապահպանական պահանջներին, իսկ Ապշերոնի շրջանի Մահմմադի գյուղի լճում ձկների զանգվածային անկում է գրանցվել։

Ադրբեջանի իշխանությունները պատճառաբանել են, թե մասնավոր տնտեսությունում տեղի ունեցածի համար իրենք պատասխանատու չեն։ Ադրբեջանի Գիտությունների ակադեմիայի Աշխարհագրության ինստիտուտի բաժնի վարիչ Անվար Ալիևը, սակայն, հակադարձել է իշխանությանը, պնդելով, որ ձկների զանգվածային անկումը լճում էկոհամակարգի խախտման հետևանք է։
Հայաստանում այս թեմայով պատրաստված զեկույցի համահեղինակ, արևելագետ Գոռ Մարգարյանը «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում նկատում է, որ ադրբեջանական իշխանությունների նման մոտեցումը և՛ ներքին լսարանին, և՛ աշխարհին ապակողմնորոշելու և «greenwashing»-ի փորձ է․

«Էստեղ ռեակցիան շղթայական է։ Ինչո՞ւ, որովհետև նույն բնապահպան-ակտիվիստները կամ լրագրողները, որոնք կարող են Ադրբեջանում թեկուզ և մի փոքր բարձրաձայնել այս մասին, միանգամից ճնշվում են։ Ադրբեջանական իշխանությունները միանգամից փակում են նրանց բերանը, իսկ ադրբեջանական իշխանությունների գործելաոճի վրա աչք է փակում միջազգային հանրությունը»։ 

Ադրբեջանի՝ բնապահպանական խնդիրներով մտահոգ բնակիչները բողոքի բազմաթիվ ակցիաներ են կազմակերպել՝ ասում է Գոռ Մարգարյանը։ Սաբունչիի շրջանի Մաշթաղա ավանի տարածքի բնակիչներից մեկն, օրինակ, տեսանյութ է հրապարակել՝ ցույց տալով, թե ինչպես են գործադիր իշխանության մարմիններին պատկանող բեռնատարները պարբերաբար անվադողեր, ջարդոն ու կենցաղային աղբ թափում լիճ։
«Նրանք ասում են, թե մաքրել են տեղանքը և աղբը տեղափոխել այլ տարածք, մինչդեռ թափոնները լցրել են գետը»,-տեսանյութում ասում է ադրբեջանցին։

Արևելագետ Գոռ Մարգարյանի դիտարկմամբ՝ այս խնդիրները չեն հուզում անգամ Ադրբեջանի նախագահի դստեր՝ Լեյլա Ալիևայի ղեկավարությամբ գործող «Շրջակա միջավայրի պաշտպանության նպատակով միջազգային երկխոսություն հասարակական միության»-ը․

«Էստեղ ամբողջ զավեշտն այն է, որ Ադրբեջանը, փորձելով ներկայանալ իբրև խիստ բնապահպանական արժեքներով, բնապահպանական խնդիրներով մտահոգ երկիր, իրականում ունի նման ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող էկոհամակարգ, որը պետք է ընդունել, որ որոշ դեպքերում բավական հաջող կարողանում են քողարկել՝ ներկայանալով բնապահպանական տարբեր ձեռնարկներով, կազմակերպությունների տեսքով, ինչպիսին հենց այդ կազմակերպություն է, որը 2011 թ․-ից ղեկավարում է Իլհամ Ալիևի դուստրը։ Ադրբեջանում լճեր կան, որոնք նավթարդյունաբերության մնացորդների ու աղբի հավաքատեղի են դարձել։ Անգամ էնտեղ լիճ կա, որ կոչվում է Մազուկրու։ Բառը հուշում է արդեն, որ այն արդյունահանման մնացորդների հետ է կապված»։ 

Նույն հիմնադրամը վերջերս երիտասարդ ադրբեջանցիների համար կազմակերպել է ճանաչողական էքսկուրսիա Արցախի տարածքում՝ փորձելով ցույց տալ, թե վերջին ամիսներին ինչ-ինչ լայնածավալ աշխատանքներ են արվել այնտեղ՝ մանրամասնում է արևելագետը․

«Բնապահպանական կեղծ ակտիվությունը, որը հաճախ ոչ այլ ինչ է, քան «greenwashing», Ադրբեջանի իշխանությունները օգտագործում են նախ սեփական քաղաքական հայատյաց նպատակներով, ապա նաև ներքին լսարանի համար՝ իրենց ակտիվիստներին, լրագրողներին ճնշելու ֆոնին, և այդ ամբողջը անում են անարգել, հետևողականորեն ու պարբերաբար»։

Ուշագրավ է, որ թե՛ տեղական, թե՛ միջազգային մասնագետների գնահատականներով՝ տարածաշրջանի ամենաաղտոտված երկրներից մեկը պարբերաբար Հայաստանին մեղադրում է հանքարդյունաբերական խախտումների ու ջրային ռեսուրսների վատնման մեջ։ Վերջին նման հայցն Ադրբեջանն ընդդեմ Հայաստանի ներկայացրել է փետրվարին՝ Հաագայի արբիտրաժային դատարան՝ պահանջելով «լիարժեք փոխհատուցում շրջակա միջավայրի և կենդանական աշխարհի զանգվածային ոչնչացման համար»: Այն հաջորդում է Ադրբեջանի կողմից 2023-ին միջազգային արբիտրաժային դատարան ներկայացված 2 այլ գործի՝ հղում անելով Բեռնի կոնվենցիային և Էներգետիկ խարտիային՝ «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում ասում է միջազգային իրավունքի մասնագետ Սիրանուշ Սահակյանը։

«Այս ատյան Հայաստանը որևէ հայց չի ներկայացրել, սա, թերևս, միակ ատյանն է, որտեղ հարձակվողի դերում հանդես է գալիս ադրբեջանական կողմը։ Բայց, իմ գնահատմամբ, այդ հարթակում հայցերի ներկայացման հնարավորություններ Հայաստանի համար ևս կան, պարզապես սա քաղաքականության մաս է, և գործադիր իշխանությունը պետք է հավանություն տա նոր հայցերի ներկայացմանը, և նշեմ, որ Հայաստանի Հանրապետությունը չի սպառել իրավական հայցեր ներկայացնելու բոլոր հնարավորությունները»։

Սահակյանի խոսքով, մինչև Ադրբեջանի ներկայացրած հայցերի արժանահավատությունը և փաստարկվածությունը քննարկելը, պետք է պարզել, թե Հայաստանը որքանով է պատասխանատու Լեռնային Ղարաբաղում բնական ռեսուրսների ենթադրյալ վատնման համար․

«Հաշվի առնելով, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը կայացած պետականություն է եղել՝ իր լեգիտիմ ղեկավարությամբ, ադմինիստրատիվ ռեսուրսներով, որոշումների կայացման մեխանիզմներով, և այստեղ իշխանությունը իրացվել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ղեկավարության կողմից, ապա Հայաստանի Հանրապետությունը միջազգայնորեն պատասխանատու է եղել բացառապես մարդու իրավունքների խախտումների համար, և սա ներդրված կոնցեպտ է միջազգային իրավունքում, որպեսզի բացառեն վակուումը մարդու իրավունքների դիտանկյունից։»

Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանի կողմից որպես ապացույց ներկայացված ինչ-ինչ տվյալների, ապա միջազգային իրավունքի մասնագետն ասում է, որ դեռ վաղ է գնահատականներ տալ, սակայն Ադրբեջանի իշխանությունները պետք է կարողանան ապացուցել կենսաբազմազանության ոչնչացման և Հայաստանի իշխանությունների դիտավորության պատճառահետևանքային կապը․

«Բովանդակային առումով պետք է հասկանալ փաստերը, ապացույցները, վաղ է մասնագիտական գնահատական ձևավորելը, սակայն ընդհանրական գծերով նշեմ, որ վնասի համար պետք է հիմնավորվի պատճառահետևանքային կապը, և այստեղ Ադրբեջանը ոչ միայն պետք է կարողանա ցույց տալ բնությանը, կենսաբազմազանությանը հասցված վնասը, այլև կարողանա ցուցադրել դրանց առաջացումը Հայաստանի իշխանությունների կողմից ձեռնարկված քայլերի, որոշումների հետևանքով»։ 

Նախորդ աշնանը Ադրբեջանում ԱՄՆ-ի դեսպանը հայտարարեց, որ իր աջակցությամբ կմշակվի Հայաստանի և Ադրբեջանի անդրսահմանային ջրային ռեսուրսների կառավարման համալիր սխեմա։ Ըստ նախնական տեղեկությունների՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի հիդրոլոգների ու ինժեներների խումբը պետք է համատեղ միջոցներ ձեռնարկեր՝ պարզելու, թե սահմանային տարածքներում ջրերի օգտագործման կամ աղտոտման ինչ խնդիրներ կան։ Աշխատանքային խմբում ներգրավված հիդրոլոգներից մեկը «Ռադիոլուր»-ին փոխանցեց, որ աշխատանքները չեն մեկնարկել ԱՄՆ-ի կողմից ֆինանսավորման դադարեցման պատճառով։