Ժողովրդական արտիստ, պրոֆեսոր, անվանի դուդուկահար Գևորգ Դաբաղյանի հետ զրուցում ենք Վաչե Հովսեփյանի մասին։
«Այս տարի լրացավ դուդուկահար Վաչե Հովսեփյանի ծննդյան 100-ամյակը՝ մի անուն, որը հայ երաժշտության պատմության մեջ դարձել է ազգային ինքնության խորհրդանիշ։ Նրա արվեստը ոչ միայն դուդուկի հնչյունը հասցրեց բեմական կատարելության, այլև հաստատեց այն որպես համամարդկային լեզու՝ ունակ արտահայտելու հայկական հոգևոր աշխարհի խորությունները», – նշում է հաղորդման հյուրը։
Վաչե Հովսեփյանը ծնվել է 1925 թվականին Երևանում։ Երիտասարդ տարիքից նրան գրավում էր հայկական ժողովրդական երաժշտության աշխարհը՝ իր պարզությամբ ու հուզական լարերով։ Դուդուկն ընտրվեց որպես կյանքի գործիք՝ իր ձայնային գույնով ամենամոտ լինելով մարդկային ձայնին։ Նա սովորել է Երևանի երաժշտական ուսումնարանում, այնուհետև Կոնսերվատորիայում, միաժամանակ համագործակցելով ժողովրդական գործիքների համույթների հետ։
1950-ականներից Հովսեփյանի անունը շուտով դարձավ դուդուկի արվեստի հոմանիշ։ Նրա վարպետությունը, հնչերանգի նրբությունը, շնչառական յուրօրինակ տեխնիկան և մելիզմների զգայունությունն առանձնացնում էին նրան մյուս կատարողներից։ Նա առաջիններից էր, ով կարողացավ դուդուկը հանել կենցաղային ժողովրդական միջավայրից և ներկայացնել որպես մենակատարային, բեմական գործիք։ Նրա ելույթները խորհրդային շրջանի երաժշտական փառատոներում ու համերգային բեմերում մեծ արձագանք էին գտնում՝ ցույց տալով, որ այս պարզ գործիքը կարող է դառնալ համաշխարհային երաժշտության հզոր արտահայտչամիջոց։
Հովսեփյանը համագործակցել է բազմաթիվ կոմպոզիտորների հետ՝ Գրիգոր Հախինյանի, Արամ Խաչատրյանի, Աշոտ Սաթյանի և այլոց՝ դուդուկի հնչյունը ներմուծելով կինո և թատերական երաժշտության մեջ։ Նրա ձայնագրությունները այսօր էլ պահպանում են ժամանակի հմայքը՝ որպես անփոխարինելի օրինակ հայկական դուդուկի դպրոցի։ Նրա կատարմամբ հայ ժողովրդական մեղեդիները ստացել են սիմֆոնիկ ընդգրկում և նոր գեղարվեստական որակ։
Վաչե Հովսեփյանը նաև մեծ դեր է ունեցել դուդուկի կատարողական ավանդույթի պահպանման և փոխանցման գործում։ Նա երկար տարիներ եղել է Հայաստանի ֆիլհարմոնիայի մենակատար, ինչպես նաև ուսուցիչ ու խորհրդատու երիտասարդ երաժիշտների համար։ Նրա աշակերտների և հետևորդների շնորհիվ ձևավորվեց այն ավանդույթը, որը հետագայում շարունակեցին Ջիվան Գասպարյանը, Լևոն Մադոյանը, Գևորգ Դաբաղյանը և նոր սերնդի բազմաթիվ դուդուկահարներ։
Հովսեփյանի արվեստը առանձնանում է հատկապես ներքին լռության և խորը հուզականության համադրությամբ։ Նրա դուդուկը հնչում էր ոչ թե որպես երաժշտական գործիք, այլ որպես խոսք՝ երբեմն աղոթք, երբեմն վշտի ու հույսի ձայն։ Դուդուկի միջոցով նա ներկայացնում էր ոչ միայն հայկական բնապատկերը, այլև մարդու ներքին աշխարհը՝ կարոտով, հպարտությամբ ու հոգևոր ներդաշնակությամբ։
Վաչե Հովսեփյանի դերը հայ ազգային կատարողական արվեստում դժվար է գերագնահատել։ Նա դուդուկը բարձրացրեց ժողովրդական գործիքից դասական արվեստի մակարդակ՝ ստեղծելով այն գեղագիտական և տեխնիկական չափանիշները, որոնց վրա հիմնված է այսօր հայ դուդուկի դպրոցը։ Նրա շնորհիվ դուդուկը դարձավ ոչ միայն հայկական խորհրդանիշ, այլև համաշխարհային մշակույթի մաս՝ ընդգրկված լինելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցուցակում։
Նրա անունը հիշատակվում է ամեն անգամ, երբ հնչում է դուդուկի տխուր, բայց հույսով լեցուն ձայնը։ Վաչե Հովսեփյանը իր կյանքով և ստեղծագործությամբ հաստատեց, որ իսկական արվեստը չի ծերանում․ այն մնում է կենդանի, քանի դեռ նրա հնչյունը արձագանքում է մարդկային սրտում։
Այս հարյուրամյակը ոչ միայն հարգանքի տուրք է լեգենդար դուդուկահարին, այլև հիշեցում, որ Վաչե Հովսեփյանի արվեստը մեր ազգային ինքնության անբաժան մասն է՝ ապրող և հնչող ամեն նոր սերնդի շուրթերին։
