Գոյություն ունի մի Երևան, որն ապրում է ոչ թե քարտեզների, այլ հիշողությունների մեջ։ Դա մի քաղաք է, որի փողոցներով դեռևս զրնգում է տրամվայի ձայնը՝ կանգառ առնելով Օպերային թատրոնի, Կոնսերվատորիայի ու ստեղծագործական կյանքի խորհրդանիշների մոտ։ Այս երթուղու ուղևորներից մեկը օպերային երգիչ Ռուբեն Թելունցն է, ով իր կյանքի ճանապարհը վերածել է «Վերջին տրամվայը» խորագրով գրքի։ Սակայն սա պարզապես անցյալի նոստալգիա չէ։ Այն բարդ, երկկողմանի երթևեկությամբ ճանապարհի պատմություն է, որտեղ հայրենիքից սնված տաղանդը, հասունանալով Սփյուռքում, փորձում է վերադարձի տոմս գնել, բայց հայտնաբերում է, որ երթուղին փոխվել է, և երկու կողմերն էլ կարծես խոսում են տարբեր լեզուներով։
Ռուբեն Թելունցի համար Հայաստանը լիցքավորման աղբյուր է։ Նրա ստեղծագործական հիմքը ձուլվել է Երևանի մշակութային այն «ոսկեդարում», երբ Գոհար Գասպարյանի, Տաթևիկ Սազանդարյանի ու Նար Հովհաննիսյանի ստեղծած չափանիշը բարձր էր և անսակարկելի։ Հենց այս հզոր դպրոցն է, որ Հայաստանը տվել է շատերին՝ նրանց դարձնելով մրցունակ ամբողջ աշխարհում։
«Արվեստագետի հայրենիքը ամբողջ աշխարհն է», – ասում է Ռուբեն Թելունցը՝ ընդգծելով, որ իր ծննդավայրը Հայաստանն է, բայց ստեղծագործելու դաշտը՝ անսահման։ Եվ այս անսահման դաշտում՝ ԱՄՆ-ում, նա ոչ միայն պահպանել է հայկականը, այլև ստեղծել նորը՝ միահյուսելով երկու աշխարհների լավագույնը։ Նրա ուսանողները հաղթում են միջազգային մրցույթներում, իսկ Գլենդելի հայկական միջավայրը, ըստ նրա, այսօր ավելի որակյալ երաժշտություն է պահանջում։
Ահա այստեղ է բացահայտվում ցավոտ պարադոքսը։ Սփյուռքի և Հայաստանի մշակութային ճանապարհները կարծես սկսել են տարբերվել։ «Այսօր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները անհամեմատ ավելի մաքուր երաժշտություն է ներկայացնում, քան Հայաստանը», – ասում է նա։ Բայց սա ոչ թե վերջնական դատավճիռ է, այլ երկխոսության բացակայության ցուցիչ։
Ինչպե՞ս ստացվեց, որ «Վերջին տրամվայի» ուղևորը, վերադառնալով հարազատ կանգառ, հաճախ բախվում է անտարբերության պատին։ Ռուբեն Թելունցը պատմում է, թե ինչպես իրեն թույլ չեն տվել մուտք գործել հարազատ Օպերային թատրոն, որտեղ անցել է կյանքի մի ամբողջ շրջան։ Սա մեկ անհատի պատմություն չէ․ սա երկկողմանի խզված կապի ախտանիշ է։ Մի կողմից՝ Հայաստանը, որը պայքարում է իր ներքին խնդիրների դեմ, մյուս կողմից՝ Սփյուռքը, որը, պահպանելով անցյալի իդեալականացված կերպարը, երբեմն կտրվում է Հայաստանի ներկա, փոփոխվող իրականությունից։
«Խնդիրը միայն փակ դռների մեջ չէ։ Ես առաջարկել եմ անվճար վարպետության դասեր անցկացնել Հայաստանում՝ փոխանցելու համաշխարհային մակարդակի գիտելիքներ, սակայն պատասխանը եղել է լռությունը», – ասում է նա։ Բայց արդյո՞ք այս լռությունը միայն հայաստանյան պատասխանատուների անտարբերության արդյունքն է, թե՞ նաև երկու կողմերի միջև կամուրջներ կառուցելու, միմյանց լսելու և ճիշտ մոտեցումներ գտնելու անկարողությունը։
«Սփյուռքը պատրաստ է ներդնել իր ամենաթանկը՝ գիտելիքը, փորձը և տաղանդը։ Հայաստանը, իր հերթին, ունի անսպառ ներուժ՝ երիտասարդ սերունդ, որը ծարավ է նորին և որակյալին։ Սակայն այս երկու հզոր ուժերը միավորելու համար անհրաժեշտ է ավելին, քան պարզապես ցանկությունը։ Պահանջվում է փոխադարձ հարգանք, անցյալի արժևորում՝ առանց դրանով կապանքվելու, և ապագայի համար ընդհանուր տեսլական կառուցելու կամք», – ավելացնում է օպերային երգիչը։
«Վերջին տրամվայի» երթուղին դեռ չի ավարտվել։ Այն շարունակում է իր ճանապարհը՝ փնտրելով մի կանգառ, որտեղ Երևանի հիշողությունը և Սփյուռքի կենդանի ներկան կկարողանան վերջապես հատվել։ Իսկ թե ով պետք է կառուցի այդ խաչմերուկը, արդեն բոլորիս ընդհանուր պատասխանատվությունն է։
