Գալուստ Կիւլպէնկեանը՝ հայ ծագումով բրիտանական նավթարդյունաբերողը՝ ծնված 1869 թվականին Պոլսում, կարճ ժամանակում դառնում է համաշխարհային նավթային շուկայի կարկառուն գործիչներից մեկը: «Միջին Արևելքի արքա» կոչվող Կիւլպէնկեանի «Կարմիր գիծ» համաձայնագիրը 1928 թվականին նրան տվեց նավթի արդյունահանման բացառիկ իրավունքներ՝ ամրապնդելով միջազգային հեղինակությունը:
«Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնադրամի պատմությունը սկսվում է 1956 թվականին, երբ հիմնադրվեց Լիսաբոնում՝ ելնելով հայ նավթարդյունաբերող Գալուստ Կիւլպէնկեանի (1869-1955 թթ.) կտակից:
Սկզբնական փուլում կտակում, ի թիվս այլ նվիրատվությունների, նշված էր Սուրբ Էջմիածնի Մայր տաճարի նորոգման համար 600 հազար դոլարի հատկացումը: Կիւլպէնկեանը նպատակ ուներ ստեղծել մի հիմնարկություն, որը կգործեր Պորտուգալիայում՝ հարկային արտոնությունների շնորհիվ, սակայն կառավարվեր անգլիական գրասենյակից: Նրա կտակում նշված էր երեք անձ, որոնք պետք է հիմնեին հիմնադրամը: Հետագայում, Գևորգ Եսայանի՝ Կիւլպէնկեանի դստեր ամուսնու ջանքերով, հիմնադրամում ստեղծվեց Հայկական համայնքների բաժանմունքը, որի տնօրենն այսօր Ռազմիկ Փանոսեանն է:
Բաժանմունքը տարբեր տարիներին ղեկավարել են՝
- Զավեն Եկավյան (1984-2011 թթ.)
- Աստղիկ Չամքերթեն (2012-2013 թթ.)
- Ռազմիկ Փանոսյան (2013 թվականից առ այսօր)
Հիմնադրամի հայկական համայնքների բաժանմունքի բյուջեն բաշխվում է Սփյուռքի և Հայաստանի գիտական, կրթական և մշակութային կազմակերպություններին:
Առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց 1988 թվականի երկրաշարժից տուժած շրջաններին, որոնց հատկացվել է 1 միլիոն դոլար լրացուցիչ օգնություն: Ռազմիկ Փանոսյանը նշում է, որ այսօր հիմնադրամի եկամուտի 3-4 տոկոսը տրվում է հայկական ծրագրերին: Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է արևմտահայերենի պահպանման և տարածման ՝ աշխատելով ուսուցիչների, նոր սերնդի և ժամանակակից գրողների հետ, ինչպես նաև տարբեր բուհերում սովորող ուսանողների կրթաթոշակների հատկացումների վրա:
Հիմնական ուղղություններն են՝
- Գրքերի հրատարակություն և թարգմանություն
- Արևմտահայերենի պահպանություն և տարածում
- Հայկական համայնքներում լեզվի կրթական ծրագրեր
Արևմտահայերենի պահպանման ուղղությամբ աշխատանքները կատարվում են մի քանի ուղղություններով։ «Արևմտահայերենի պահպանումը հիմնադրամի առանցքային ուղղություններից է: Մենք աշխատում ենք ուսուցիչների, նոր սերնդի և ժամանակակից գրողների հետ՝ լեզվի կենսունակությունն ապահովելու համար։ Բացի այդ, դրամաշնորհներ ենք հատկացնում գիտական տարբեր ուսումնասիրությունների ու գիտաժողովներին մասնակցելու համար։», — նշում է Ռազմիկ Փանոսեանը:
- Ուսուցիչների հետ համագործակցություններ և աշխատանքներ
- Նոր սերնդի հետ ժամանակակից տեխնոլոգիաների միջոցով աշխատանքներ
- Ժամանակակից գրողների խրախուսում՝ արևմտահայերենով գրելու համար
Գյուլբենկյանը նախկինում նվիրատվություններ է կատարել նաև՝
- Լոնդոնի Սուրբ Սարգիս եկեղեցուն
- Երուսաղեմի գրադարանին։
Հիմնադրամն ունի նաև թանգարանը՝ բացված 1969 թվականին։ Այն այժմ ունի 6000 ցուցանմուշ: Հավաքածուն հարուստ է եվրոպական արվեստի գոհարներով՝ Էրմիտաժից ձեռք բերված Ռուբենսի, Ռեմբրանդտի և Բուտսի աշխատանքներով: «Մեր թանգարանում հայկական արվեստի փոքր բաժին կա՝ Տիգրան մեծի դրամներով և Աստվածաշնչով», — ավելացնում է հայկական համայնքների բաժանմունքի տնօրենը:
«Հիմնադրամի գործունեությունն ընդգրկում է բազմաթիվ ոլորտներ՝ մշակույթից և արվեստից մինչև կրթություն ու հումանիտար աջակցություն», — եզրափակում է Ռազմիկ Փանոսեանը:
