ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալության կողմից ֆինանսավորվող «Իմ Հայաստան» ծրագրի շրջանակում ներքին զբոսաշրջության զարգացման նպատակով Երեւանի սրտում ներկայացվել են Հայաստանի հարավային մարզերի՝ Սյունիքի և Վայոց ձորի ազգային կերակուրները, տեղական մթերքը։ Վաճառք-ցուցահանդեսի այցելուները հնարավորություն են ունեցել նորովի բացահայտել մարզերը, ծանոթանալ տեղական «համերին», «համեղ պատառներին», մարզային ինքնատիպ կենցաղի դրվագներին ու առաջարկներին՝ տեղում մասնակցելով համտեսի և ծանոթանալով խոհանոցային փորձառությունների։
Ի՞նչ՝ որպես կանոն հարցնում են հյուրերը, երբ Վայքի ավանդական ճաշատեսակի անունն են լսում։ Մարդիկ փորձում են ճշտել՝ ճի՞շտ լսեցին «կարշմ» բառը։ Վայքի ավանդական բանջարեղենային ապուր է կարշմը, կարող է սեղանի շուրջ հավաքել ողջ ընտանիքին ու ազգականների, այլ կերպ ձեւակերպած՝ բուսական խաշ գուցե։ Կերակուրը պատրաստվում է բարձր լեռնային գոտում աճող կարշմ բույսի, Նախիջևանի բարբառով՝ մարալոթի կանաչու ցողուններից։ Ուտում են հիմնականում ցուրտ ամիսներին։ Երբեւէ չհամտեսածների համար դժվարն առաջին գդալն է՝ ընկալելու արտառոց բույրը՝ նման չամանի։ «Մարտիրոսի համը» ներկայացնում է միջոցառման մասնակից Գոհար Բաբայանը՝ Վայքից։
«Իմ երկու հարսերը տարբեր տարածաշրջաններից են։ Առաջին անգամ, որ պատրաստել էի, չէի կարողանում համոզել, որ փորձեն, բայց հենց փորձեցին, հիմա իրենք են խնդրում, որ պատրաստեմ։ Սա չամանի յուրահատուկ համ ունի, համտեսողին կգայթակղի իր համային հետաքրքիր հատկություններով»։
Ընկույզով, ոսպով, բլղուրով պատրաստվող կարշմապուրը Վայքից հեռացածներն ամենաշատն են կարոտում, արտերկիր մեկնելիս դրա չորացած հյուսերն իրար նվեր տանում։
«Տերևները որպես համեմունք առանձին չորացնում ենք, իսկ բարակ զոխերը հյուսում ենք հատուկ կարշմապուրի համար, իսկ հաստ զոխերից պատրաստում ենք թթու»։
Վայքի Մարտիրոս գյուղի «համերը» Երևան են բերել Եղիազարյան ամուսինները։ Այցելուների համար անծանոթ, իրենց համար՝ առօրյա․ ճաշացանկում են ամենաբազմազան թթուներ ու հորած պանիր՝ յուրահատուկ տեսականիով։ Թեյերի խոտաբույսերն էլ այստեղ յուրատեսակ փունջ են դառնում։
«Մարտիրոսում ամեն տեսակ խոտաբույս ունենք, քանի որ բնությունը շատ հարուստ է։ Ունենք թեյերի բացառիկ փնջեր խոտաբույսերով, բուժիչ հատկություններով։ Սա էլ թթուների տեսականին է։ Սա մանդակի զոխերի թթուն է, սա կարշմի, սա բոխին է, սա էլ շուշանը»։
Երևանյան ցուցահանդես-վաճառքում նաեւ ներկայացվում է պանրի հորման ընթացքը, հասարակ ընթացքը՝ փոքր գաղտնիքներով, համեմված բոխիով, թարխունով, ուրցով։ Սեղանը պակաս չի հետաքրքրում պարսկահայ ամուսիններին․ Մարտիրոսցիները հիմնականում Պարսկաստանի Խոյ եւ Սալմաստ գավառներից են, համային նախասիրություններն ու ավանդույթները համատեղվում են ցուցահանդեսում։
«Վերցնում ենք պանիրը, վրան շերտերով լցնւմ ենք ուրցը։ Պետք է պարտադիր սեղմել այնպես, որ արանքում օդ չմնա։ Պանիրը լցնում ենք մինչև կճուճի բերանը։ Այնուհետև փակում ենք թղթով, հետո կտորով, շրջված պահում մոխրի կամ հողի մեջ մոտ 20 օր, որպեսզի հեղուկ զանգվածը դուրս գա»։
ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության կողմից ֆինանսավորվող «Իմ Հայաստան» ծրագիրն այսօրինակ միջոցառումների միջոցով փորձում է մարզաբնակ արտադրողներին հնարավորություն տալ առավել ճանաչելի դառնալ ու սպառման նոր շուկաներ ունենալ, ներկայացնել մարզերի ինքնատիպ առաջարկները։
