Մեկ գյուղի օրինակով ընդհանրական պատկեր՝ Հայաստանի գրեթե բոլոր գյուղերի համար: Առևտուրը նվազել է, խանութները դատարկվել, գյուղացիների պարտքերի ցուցակներն ամփոփվում են ոչ թե մեկ, այլ մեկ տասնյակից ավելի տետրերում: Հաղարծինում խանութի սեփականատերն արդեն ընտրանքով է պարտքով ապրանք տալիս գյուղացիներին, այլընտրանք չունի՝ պարտքերն ավելի շատ են,ք ան խանութի ապրանքը: Գյուղում աշխատանք չկա, արտագնա աշխատանքի մեկնող տղամարդիկ այս տարի երկմտանքի մեջ են՝ գնալ, թե՞ ոչ:
Խորհրդային տարիներին վարսավիրանոց , այժմ՝ մեկ տասնամյակից ավելի է՝ արդեն սովորական խանութ: Հաղարծինում խանութի սեփականատեր ու նաև վաճառող Վերգուշ Ստեփանյանին բոլորն են ճանաչում: Դժվարությամբ, սակայն, համաձայնում է պատմել խանութից, առևտրից ու ամենակարևորը պարտքերի ցուցակից: «Ոչ միայն մեր գյուղացիներն են պարտքերի տակ, այլ ողջ պետությունը՝ Հայաստանի արտաքին պարտքը մատնանշելով է զրույցը սկսում տիկին Վերգուշը: «Աշխատանք չկա, մարդիկ փող չունեն»,- գյուղացիների սովորական դարձած կենղացն է արդարացնում զրուցակիցս: Պարտքի ոչ թե մեկ, այլ մեկ տասնայկից ավելի տետրեր ունի, թերթում է դրանք, հաշվում, նորից փակում. «Էս հին տետրերս ա, ամբողջ օրը հիտս տանում եմ, պիրում: Ամբողջ օրը, ավելի շատ ա գումարը, քան թե խանութի ապրանքն ա: Սա էլ իմ իսկականն ա, էսօր ինչքան եմ գրել»:
Զրուցակիցս խոստովանում է ՝ իրավիճակն այնպիսին է, որ արդեն ընտրում է, թե ում պարտքով ապրանք, ում չտա՝ նախապատվությունը տալիս է հիվանդների հարազատներին, այլ կերպ ասած՝ կարիքավորներին, որոնց պակասը այս գյուղն էլ չունի:
«Սովորական մարդուն, որ կյալիս ա առևտրի, չենք էլ տալիս, ճիշտն ասած, բայց որ գյուղացի եմ, տեսնում եմ, որ երեխեն հիվանդանոցումն ա, հայր ունի, մայր ունի, ծեր ունի հիվանդանոցում, մի սոկի կարիք ունի, ոնց չտա՞մ»:
Գյուղացիների պարտքերը դժվարությամբ է հաշվում, խոստովանում է` բանկերը թեթեւացնում են ժողովրդի հոգսը, երբեմն էլ գյուղապետն է աջակցում գյուղացիներին, իսկ տարիներով կոււտակված պարտքերի մարման ժամկետը կամ թոշակների ու նպաստների ստացման ժամանակն է, կամ էլ՝ դեպի բանկ տանող ճանապարհը:
«Հունվարին հաշվել եմ, ասել եմ, քյացեք վարկ վեկալեք, պիրեք տվեք: Կարդա , ինչքան ա, 460 հազար դրամ: Սրանք էլ իվալիտի ընտանիք են, 510 650 դրամ՝ ապրիլից մինչև հոկտեմբեր: Մեկ էլ մի հատ գիծ եմ քաշել, ասել եմ, էլ չեմ տա, հետո նորից սկսել եմ: Էստեղ էս ինչ եմ գրել՝ 4400 դրամ՝ հարսանիք: Մարդը հարսանիք ա գնում, բա մի հատ կոնյակ, մի հատ բամբներկա չտանք, որ քինա հարսանիք: Այ հեսա, ուղարկել ենք,որ վարկ վերցնի, բերի տա»:
Խանութում ապրանք ունեալու համար սեփականատերն ինքն էլ վարկ է վերցել, տարեսկիզբը 600 հազար դրամ վարկով է սկսել: Սա անհրաժեշտությունից դրդված, որ խանութում ապրանք ունենա: Առևտուր գրեթե չկա, աշխատատեղերի բացակայությանն այս գյուղում էլ ավելացավ նաև ռուսական ռուբլու արժեզրկումը:
Այստեղ հողերը չեն մշակվում, հիմնականում անասնապահությամբ են զբաղվում: Նախորդ տարիներին այս օրերին արդեն երիտասարդների ու տղամարդկանց հիմնական մասը պատրատսվում էր արտագնա աշխատանքի մեկնել, այս տարի, սակայն, դեռ երկմտում են՝ գնան, թե ոչ: Նախորդ տարվա աշխատավարձը հիսուն տոկոսով արդեն կորցրել են, — դժգոհում են՝ չկողմնորոշվելով ՝ ինչ անել:
Հաղարծինի բնակիչները սպասում են, որ մի օր իրենց գյուղում էլ գործարան կբացվի ու իրենք էլ աշխատանք կունենան, երիտասարդները ծննդավայրում կմնան, խանութներից պարտքով ապրանք չեն վերցնի, վարկերից էլ վեջապես կազատվեն:
