Բաղրամյան համայնքի Տալվորիկ գյուղն Արմավիրի մարզի երիտասարդ համայնքներից է, որտեղ տարիներ առաջ գյուղացիներն անմշակ հողերը դժվարությամբ մշակովի են դարձրել, բայց եկամուտ չեն ստացել: Տարիներ անց շատերն իրենց հողերն օտարել են, իրենք էլ օրավարձով աշխատել այնտեղ: Տալվորիկում հիմա ավելացել են մշակովի տարածքները, մեծամասամբ պտղի ու խաղողի այգիներ են:
Տալվորիկի անջրդի տարածքներում գյուղացիները տարիներ շարունակ հողից եկամուտ չեն ստացել, հողի մշակմանն ուղղված ու չվերադարձված ծախսերը ժամանակի ընթացքում վերածվել են պարտքերի ու վատ վարկային պատմության: Տարիների ընթացքում տալվորիկցիները ստիպված են եղել վաճառել իրենց հողակտորները։ Դրանք ձեռք բերելը ձեռնտու է եղել խոշոր հողատերերին։
Տալվորիկի բնակիչ Վարդուհի Հակոբյան․ «Շատերն են հողերը վաճառել մեծ հողատերերի, հիմա էլ են վաճառում, քիչ-քիչ վաճառում են, իրենք բարձր գներով են վերցնում, որովհետև հիմա էնքան դժվար է հող մշակելը, որ ավելի լավ է գնան ուրիշի մոտ աշխատեն, քան իրենք հողից եկամուտ կստանան»:
Տալվորիկի երկարամյա գյուղապետ, հիմա արդեն վարչական ղեկավար Կիրակոս Սաղաթելյանն ասում է, որ գյուղացիները հարկադրված են հողերն օտարել. ոռոգման ջուր չկար, հողն էլ եկամուտ չի ապահովել:
«Դե, էն ժամանակ վարկեր էին վերցնում, բերում, «դնում» հողի մեջ, ճիշտն ասած, տուժում էին, վարկերի պարտքերի տակ էին մնացել»:
Տալվորիկցիներից հիմա քչերը հող ունեն: Հատկապես 2000-ականների սկզբին գյուղացիները հողերը վաճառել են, հետո սկսել օրավարձով աշխատել խոշոր հողատերերի մոտ: Սկզբում օրավարձը 3000 դրամ էր, իսկ հիմա՝ ավելի բարձր:
Կիրակոս Սաղաթելյան. «Մի քանի ընտանիք է մնացել, որ հող ունեն, մնացածը վաճառել են: Գյուղում 50 տնտեսություն է, 3 ընտանիք էլ դուրս է եկել երկրից: 15-20 հոգի հազիվ հող ունենա՝ ընդհանուր՝ մոտ 50 հա: Բոլորը վաճառել են: Մի ընտանիքից 2-3 հոգի է հիմա աշխատում: Օրը 7000-8000 դրամ են վաստակում»:
Բայց գյուղում փոփոխություններ էլ կան։ Ներկայում գյուղի հողային պատկերը նկատելիորեն փոխվել է՝ ջրի խնդրի լուծման արդյունքում 4-րդ-5-րդ կարգի հողերը վերածվել են կանաչ տարածքների: Խոշոր հողատերերն ամայի տարածքներում այգիներ են հիմնել՝ պատմում է Տալվորիկի վարչական ղեկավար Կիրակոս Սաղաթելյանը:
«Գյուղի մշակովի հողերը տարեցտարի ավելանում են, ներկա պահին շուրջ 1500 հա է: Իսկ գյուղի վարչական տարածքը 1871 հա է: Մշակում են բանջարաբոստանային մշակաբույսեր ու հիմնականում՝ պտուղ: Մանավանդ հիմա շատ են ինտենսիվ այգիները՝ 400-450 հա: Խոշոր հողատերերն անհատներ են»:
Տեղի որոշ բնակիչներ էլ են նոր այգիներ հիմնել ու փոքր քանակով բանջարեղեն մշակում: Վարդուհի Հակոբյանի ընտանիքը սեփական 2 հա հողում կեռասի ու ծիրանի տնկիներ է դրել, իսկ վարձակալած հողամասում՝ բանջարեղեն մշակում։ Նորատունկ ծառերն ու բանջարեղենն անցած տարի տուժեցին կրծողներից ու վնասատու միջատներից:
«Լոլիկն ամբողջությամբ որդերը կերան՝ ցեցը: Դե, որ բերքը փչանում է, ինքնըստինքյան, նաև քչանում է: Վաճառքն էլ շատ քիչ էր, նախանցած տարի ավելի լավ էր, քան անցած տարի: Լոլիկի դաշտերում ցեց վաղուց կար, բայց անցած տարի շա՜տ-շատ էր: Սրսկումներն էլ չօգնեցին, ամբողջ բերքը փչացավ: Մկներն ավելի շատ ավերեցին: Քոլի վրա մկներն ամբողջ լոլիկները կերել էին, ծիրանի դաշտերում էլ լրիվ ծառերն են կերել: Ահագին վնաս են տվել»:
Մկների հասցրած վնասից ծառերը չորացել են, հողատերերն էլ՝ ստիպված արմատախիլ արել: Այս տարի էլ տևական անձրևների պատճառով ցանքը գրեթե մեկ ամիս ուշ սկսեցին, բերքն էլ ուշ են հավաքելու՝ ասում է Վարդուհի Հակոբյանը.
«Անձրևները շատ խանգարեցին, շատ ուշացրինք, լոլիկը ջերմոցներում արդեն ծաղկել էր: Մենք պետք է ապրիլի կեսերին դնեինք, երբ սկսվում է ոռոգման սեզոնը, բայց մայիսի 20-ից հետո ենք դրել: Հիմնականում բանջարեղեն ենք մշակում։ Բանջարեղենը հիմա 2 հա է, բայց հողը վարձակալել ենք: Այդքան էլ ձեռնտու տարբերակ չէ, երբ հաշվարկներ ենք անում, գրեթե զրոյի վրա է կանգնում: Էս պահին ավելի շատ լոլիկի ու ձմերուկի ցանքերն են»:
Տալվորիկում հիմա ոռոգման ջրի խնդիր չկա, խոշոր հողատերերը ջրավազաններ են կառուցել, այգիների մի մասը կաթիլային համակարգով են ոռոգում, գյուղացիներն էլ՝ ջրանցքի ջրով:
«Տարեկան 500 հազար դրամ ոռոգման ջրի վարձ ենք տալիս, այսինքն՝ սեզոնին ոռոգման ջրի խնդիր չի լինում: Էս երկու տարի միշտ կա, մի տարի խնդիր եղավ, ասեցին՝ չի լինելու, բայց հիմնականում լինում է»:
Վարդուհին հիշում է, որ մինչև այգիներ հիմնելը լոլիկի դաշտերը շատ էին, հետզհետե կրճատվեցին: Դաշտերում միայն ընտանիքով չեն կարող բանջարեղեն մշակել, օգնող ուժ են բերում:
«Աշխատողներին հարևան գյուղերից ենք բերում: Էս պահին աշխատողներ չունենք: Խոսք են տվել, որ պիտի գան, քաղհանեն, տեսնենք: Դալարիկից են գալու, Նոր Կեսարիայից, որտեղ աշխատուժ կա: Մենք ենք գնում մեքենայով բերում, վճարում: Իրենց աշխատանքը թանկացրել են, 8000 դրամ է օրը, իսկ անցած տարի՝ 7000 դրամ էր»:
Գյուղացիները, սակայն, բանջարեղենի իրացման խնդիրներ էլ ունեն։ Մեծածախ շուկայում, ասում են, օրերով կանգնում են, որ բերքն իրացվի, իսկ խոշոր հողատերերն այդ հարցում առանձնակի դժվարություն չունեն, մթերում են սեփական արտադրությունների համար։
