Ասկերանի շրջանի Խնձրիստան գյուղից տեղահանված Անետան ու Արմենը կրկին Արցախ վերադառնալու հույսը չեն կորցնում, քաղաքացիությունից էլ չեն հրաժարվում: Ապրում են Արմավիր քաղաքում։ Նախկին զինվորականի ձեռքին զենքի փոխարեն հիմա պտուտակահան է ու աքցան, արևային մարտկոցներ է տեղադրում: Կինն էլ որոշել է հրուշակագործությամբ զբաղվել ու կիսել ընտանիքի սոցիալական բեռը:
Արցախյան փախլավայի հոտը տարածվել էր ամբողջ բակով: Անետան Արցախից բերած վերջին մեղրով որոշել էր նորից զգալ հայրենի բնության համն ու բույրը, փարատել անսահման կարոտը: Չէր հապաղել, վարձակալած տան բակի ընկույզները հավաքել էր, առատ կտրտել ու լցրել խմորի վրա: Արցախի փախլավան տարբերվում է մյուսներից, մերն ուրիշ է՝ ասում է Անետան:
«Մեզ մոտ հիմնականում խմորն է տարբեր, ընկույզն ու մեղրն ենք շատ լցնում: Այնքան ենք լցնում, որ փախլավայի շերտերը կորում են մեղրի ու ընկույզի բաղադրության մեջ»:
Անետա Ղուլյանի ընտանիքը Ասկերանի շրջանի Խնձրիստան գյուղից է տեղահանվել: Մի քանի բնակավայրեր փոխելով հասել են Արմավիր ու մնացել: Անետան որոշել է հրուշակագործությամբ զբաղվել: Դա իր սիրելի զբաղմունքներից մեկն է, բայց ոչ մասնագիտությունը: Ժամանակին Հիլիսի գյուղապետարանի քարտուղարն է եղել ու գլխավոր հաշվապահը: Հիմա էլ աշխատելու ցանկություն ունի, բայց այս անգամ գործի է դնելու իր խոհարարական հմտությունները:
«Ցանկություն ունեմ զբաղվելու հրուշակագործությամբ: Քանի որ երեխաս փոքր է, հիմնականում իր հետ հարմար է տնից աշխատելը: Բարեկամներով իրարից շատ հեռու ենք ապրում, որ երեխայիս թողնեմ իրենց մոտ ու գնամ պետական աշխատանքի: Ես միտք ունեմ տնից աշխատել՝ արցախյան փախլավաներ ու գաթաներ թխել: Տեսել եմ, որ Արցախից եկած հայրենակիցներս այդ գործով զբաղվելիս բավականին առաջընթաց ունեն»:
Գաղափարը ծնվեց, հնարավորությունը բացվեց Անետայի առաջ: Սոցիալական էջերում Արմավիրում արցախցիների համար կազմակերպվող բիզնես դասընթացի հայտ էր նկատել, լրացրել ու մասնակցել: Հրուշակագործության համար անհրաժեշտ պարագաներ ու սարքավորումներ էին անհրաժեշտ:
Երկօրյա դասընթացից հետո Անետա Ղուլյանը բիզնես ծրագիր է ներկայացրել ու ստացել խոհանոցային անհրաժեշտ տեխնիկա:
«Սրանք տարբեր հարիչներ են, սա խմորհունցիչն է, սա մանրացնող սարքը՝ փախլավաների ու գաթաների համար, սա վաֆլի պատրաստող սարքն է ու ջեռոցը»:
Հենց այդ սարքավորումներն էլ առաջին անգամ փորձարկել է ու փախլավա թխել, լավ է ստացվել: Խնձրիստանի իր տան սեղանից թխվածքն անպակաս է եղել, հիմա Արմավիրի իր անկյունում Անետան ուզում է վերականգնել նախկին սովորույթը: Փոքր քայլերով գործի մեկնարկը տրվել է:
«Պլանավորել եմ սկզբնական շրջանում, մինչև հաճախորդներ ձեռք բերելը, տնից աշխատել առցանց: Հետագայում, որ ամեն ինչ լավ լինի, գուցե, հրուշակեղենի խանութ կամ սրահ բացեմ: Հիմա մտածում եմ թեյախմություն կազմակերպել, մարդիկ գան, ծանոթանանք, շփվենք, հնարավոր է՝ հետագայում պատվերներ գրանցեմ»:
«Արմավիրի զարգազման կենտրոն» հասարակական կազմակերպության սոցիալական աշխատող Սամվել Պետրոսյանն ասում է՝ 44-օրյա պատերազմից հետո արցախցիների համար տարբեր ծրագրեր են իրականացնում:
«Ինտեգրման հետ կապված նախ փորձում ենք աջակցել արցախցիներին՝ բիզնես սկսելու համար, որպեսզի կարողանան համայնքում կայունանալ ու մի կապող միջոց ունենալ համայնքի հետ: Հիմա այսպիսի խնդիր կա՝ մարդիկ անընդհատ տեղափոխվում են մի համայնքից մյուսը, չեն հարմարվում կամ աշխատանք չեն գտնում, և ստիպված են լինում շատ տեղափոխվել: Մենք փորձում ենք կայունացնել այդ վիճակը, որ մնան համայնքում»:
Արմավիրի մարզում ապրում է ավելի քան 10 հազար տեղահանված արցախցի, հիմնականում Վաղարշապատ ու Արմավիր համայնքներում: Խնդիրը սոցիալական բնույթ ունի՝ բացատրում է Արմավիրի մարզպետի աշխատակազմի առողջապահության և սոցիալական ոլորտի հարցերի վարչության գլխավոր մասնագետ Ցողիկ Սարգսյանը:
«Հիմնական պատճառը մայրաքաղաքին ավելի մոտ գտնվելն է, քանի որ այդ ընտանիքների երեխաները ուսումնական հաստատություններում են սովորում, կամ կապված է բուժհաստատությունների հետ, առողջական խնդիրներ ունեն: Ավելի հասանելի ու ավելի մոտ է մայրաքաղաքին մոտ գտնվող համայնքներից գնալ-գալը: Դրա համար էլ ձգտում են քաղաքային համայնքներում բնակվել»:
Արմավիր համայնքի Մայիսյան գյուղում հաշվառված արցախցիների թիվը հաճախ է փոխվում: Վարչական ղեկավար Լիպարիտ Հարությունյանն ասում է՝ Արցախից տեղահանվածների միգրացիան պայմանավորված է աշխատանքով ու բնակարանային պայմանների անհարմարությամբ:
«22-23 ընտանիք ունենք գրանցված, բայց կան ընտանիքներ, որոնք անձնական պատճառներով տեղափոխվում են: Դա կապված է աշխատանքի հետ կամ ավելի հարմար տեղ են որոնում: Հիմնականում գյուղից դուրս են աշխատում՝ ավտոտեխսպասարկման կենտրոններում, խանութներում: Մարդիկ կան, որ Երևան են գնում աշխատանքի ու գալիս»:
Քաղաքային բնակավայրերում արցախցիներն ավելի հեշտ են ինտեգրվում, այդ թվում Անետա Ղուլյանի ընտանիքը: Ամուսինը՝ Արմեն Իսրայելյանը, ծառայել է Պաշտպանության բանակում։ Տեղահանվելուց հետո նախ՝ Արմավիրում է աշխատել, հիմա՝ Երևանում:
«Աշխատանք ման գալով Արմավիր քաղաքում մի տեղ գնացի, խոնավ տեղ էր, ես էլ երիկամների խնդիր ունեմ: Հենց առաջին օրը ցավեր սկսվեցին ու ասեցի՝ չէ, սա իմ տեղը չի: Պտուտակներ էի փաթեթավորելու: Դրանից հետո այստեղ երկաթե ամրանների արտադրամաս կա, ձմեռ էր, մտա այնտեղ, բայց արդեն 5 ամիս է չի աշխատում: Գործը ծանր էր, բայց դե տարածքում ամենանորմալ ու կայուն աշխատավարձն այնտեղ էր՝ 250 հազար դրամ: Արդեն երկու ամիս է, ինչ արևային պանելներ եմ տեղադրում»:
Աշխատանքի բերումով Արմենը շաբաթն անցկացնում է տարբեր մարզերում: Չնայած առողջական խնդիրներին, կինը չի ուզում ձեռքերը ծալած նստել: Արմավիրում Անետան նոր հմտություններ է ձեռք բերել՝ մասնակցել է վարսահարդարման ու սոցիալական հարթակներում վաճառքի կառավարման դասընթացների:
Արմավիրի զարգացման կենտրոնում էլ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության ֆինանսավորմամբ սովորել է բիզնես ծրագիր կազմել: Կենտրոնի սոցիալական աշխատող Սամվել Պետրոսյան.
«Ծրագրի շրջանակում քանի որ շատ էին դիմողները, ովքեր արդեն ունեին մասնագիտություն և կարիք կար որոշակի տեխնիկական աջակցության, նրանց համար իրականացվեցին դասընթացներ՝ ինչպես հիմնել բիզնես, ձևակերպել փաստաթղթերը, գրանցվել անհատ ձեռներեց կամ հարկային դաշտում որոշակի գործունեություն ծավալել»:
Պետությունը հիմա նրանց օգնում է վճարել բնակարանի ու կոմունալ վարձերը, հաջորդ տարվա ապրիլից ինքնուրույն են հոգալու այդ ծախսերը, իսկ ժամանակավոր պաշտպանության կարգավիճակն անժամկետ երկարաձգվել է: Անետան ու Արմենը բնակարան ունենալու հարցում դեռ չեն կողմնորոշվել։ ՀՀ քաղաքացիությունը կառավարության առաջարկած բնակարանային ծրագրի պարտադիր պայման է:
«Տեղյակ եմ, բայց դեռ քաղաքացիությունը չենք փոխել: Ինձ համար խնդիրը զուտ քաղաքացիությունը փոխելն է: Ես չեմ կարղանում հասկանալ փոխելու իմաստը որն է, երկուսն էլ նույն անձնագիրն է, ուղղակի կոդերն է տարբեր, մերը՝ 070-ն է: Իմ մտածելակերպով, եթե ես փոխեմ, ես ինքնաբերաբար հրաժարվում եմ իմից: Արցախից հրաժարվե՞մ, դրա համար չեմ ուզում»:
ՀՀ 070 կոդով անձնագիրը համարվում է ճամփորդական փաստաթուղթ: Քաղաքացիությունը փոխելով, Արմենը հնարավորություն է ստանալու կրկին ծառայելու բանակում, բայց Արցախի քաղաքացիությունից չի հրաժարվում: Անետան էլ է նույն կարծիքին:
«Ճիշտն ասած, Արցախից հետո միակ ապրելու տեղը Հայաստանն է: Պահեր են եղել, որ աշխատանքի հետ կապված դժվարություն ունեինք ու միտք կար արտերկիր մեկնելու: Բայց մի տղա երեխա ունեմ, իր հայրենիքից պոկեմ, ո՞ւր տանեմ: Ես դեմ եմ ուրիշ երկիր տեղափոխվելու, բայց հայրենի երկրում էլ, գոնե, ինչ-որ չափով պայմաններ պիտի լինի»:
Ամուսինները խուսափում են երեխայի մոտ խոսել Արցախից, կիսվել իրենց հուշերով, սակայն հնգամյա Գոռը Խնձրիստանի իրենց տան ու իր շան մասին հաճախ է հիշում: Ամեն օր մտովի խաղում է նրա հետ ու կանչում՝ Բակի՜:
«Օր չկա, որ ինքը Արցախի անունը չտա: Էն օրն ասում էր՝ մամ, գնանք մեր Արցախը, մեր տունը նկարենք: Ասում եմ՝ Գոռ, ինչի համար, ասում է՝ որ պապաս այստեղ նույնից սարքի: Հարցնում եմ՝ Գոռ, ո՞ր տունը, պապիկե՞նց, թե մերը, ասում է՝ չէ, մերը: Մնում-մնում ասում է՝ տեսնես շունս սովա՞ծ է, սատկած կլինի, սոված է մնացել»:
Գոռի ու ծնողների արցախյան հուշերը պահպանվում են հեռախոսով արված լուսանկարներում ու տեսանյութերում: Հաճախ են նայում, հուզվում, բայց Արցախ վերադարձի հույսը չեն կորցնում: Արցախն իրենց սերն է ու հոգու ցավը:
