Հայաստանում ցավազրկման և պալիատիվ խնամքի կարիք ունի օրական միջինը 3600 հիվանդ։ Տվյալները «Հենարան» հիմնադրամինն են: «Ցավի կառավարման և պալիատիվ խնամքի հասանելիությունը Հայաստանում» հանրային իրազեկման արշավները նպատակ ունեն հանրության ուշադրությունը հրավիրել առանց ցավի ապրելու մարդու իրավունքին, որը, ցավոք, ոչ միշտ է իրացվում: Ըստ կազմակերպության տվյալների՝ 2022-ին ցավազրկման կարիք ունեցող մարդկանց միայն 6%-ն է ստացել պատշաճ ցավազրկում։ Մտահոգիչ է նաև պալիատիվ խնամքի կենտրոնների աշխարհագրությունը: Որքան էլ տարօրինակ է, հանրապետության 2-րդ և 3-րդ քաղաքներում նման կենտրոններ չկան:
Ցավի հետ միայնակ
Նարինեն Վանաձորից է: 2 անգամ է անցել քաղցկեղով հիվանդ ծնողներին խնամելու դժոխքով: Սեփական մաշկի վրա է զգացել ցավի բոլոր դրսևորումները՝ ծանր ու լուրջ հոգեվիճակներից մինչև անզոր պայքար՝ սարսափելի ցավերի մեջ գտնվող ծնողների կյանքի յուրաքանչյուր վայրկյանի համար:
«Առաջին անգամ, երբ մայրս էր հիվանդ, հայրս կողքիս էր, միասին էինք անցնում դժվարությունների միջով։ 2-րդ անգամ, երբ արդեն հայրս էր, ես ամբողջովին մենակ էի: 2 անգամ անցել եմ այս ամենի միջով. դժվար խնամք, ցավեր, անօգնական վիճակ, անզորություն»:
Մտերիմների խորհրդով դայակ է վարձել, որ գոնե մենակ չմնա խնամքի հարցերում: «Պալիատիվ խնամքի մասին դեռ չգիտեի, բայց սարսափում էի, երբ այդ կինը ցավից տնքացող հայրիկիս ամեն մի շարժումը մոտեցող մահվան հետ էր կապում», — հիշում է ու արտասվում: Ավելի ուշ հասկացա, որ արդեն ինքս ունեմ օգնության կարիք, որովհետև միախառնվել էին ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը, վախերն ու հայրիկիս ցավերը՝ ասում է։
«Կողքից ասում են, դե հիվանդ է, պիտի տանջվի, տառապի, ցավ զգա, ինչո՞ւ ես այդքան ծանր տանում, իսկ ես փորձում էի անել ամենը, որ ծնողներս ցավի միջով միայնակ չանցնեն»:
Հայաստանում ամեն օր 3600 մարդ ցավազրկման կարիք ունի
Հայաստանում օրական միջինը 3600 մարդ ցավազրկման և պալիատիվ խնամքի կարիք ունի: Տվյալները «Հենարան» հիմնադրամի ուսումնասիրությունից են: Հիմնադրամի տնօրեն Հռիփսիմե Մարտիրոսյանի խոսքով՝ նրանցից առնվազն 40%-ը քաղցկեղ ունեցողներն են։ 2021-ին օրական միջինը 3370 մարդ չի ստացել հնարավոր ցավազրկում: Հիմնադրամը զբաղվում է քաղցկեղ ունեցողների շահերի պաշտպանությամբ և հանրային իրազեկման արշավներով՝ Հայաստանում ցավի կառավարման և պալիատիվ խնամքի հասանելիության վերաբերյալ, որովհետև կա իրազեկության լուրջ պակաս։
Հռիփսիմե Մարտիրոսյան, «Հենարան» հիմնադրամի տնօրեն․ «Պալիատիվ խնամքի կոնցեպտն այն է, որ պացիենտին ընդունեն, մոտ 3 շաբաթ պահեն, վիճակը կայունացնեն, պառկելախոցերի դեմն առնեն, ընտանիքի անդամներին սովորեցնեն, թեինչպես տնային պայմաններում իրենց հարազատի խնամքը կազմակերպեն, օգտվեն հոգեբանի, սոցաշխատողի ծառայությունից»:
Առանց ցավի իրավունքի
«Իրական աշխարհ, իրական մարդիկ» ՀԿ-ն 2013թ.-ից իրականացնում է ցավազրկողների հասանելիության մշտադիտարկում ՀՀ բոլոր մարզերում։ Թեև օրենսդրությունը լիովին ազատականացվել է, վիճակը դեռևս բարվոք չէ։ Մշտադիտարկման արդյունքում պարզվել է, որ որոշ տեղերում բժիշկները ծանոթ չեն թմրամիջոց պարունակող դեղամիջոցների դուրս գրման նոր կարգին, և կարծում են, որ դա կարող է անել միայն ուռուցքաբանը, այն էլ՝ հանձնաժողովի հաստատմամբ։ Այնինչ թմրամիջոց և հոգեմետ նյութեր պարունակող դեղեր կարող են դուրս գրել նաև պոլիկլինիկաները՝ ասում է «Իրավունքի զարգացման կենտրոն» ՀԿ նախագահ Վիոլետա Զոփունյանը։ Մտահոգիչ է նաև վիճակագրությունը. 2022-ին «մորֆին» դեղամիջոցի իրական պահանջարկը եղել է 25,5 կգ, պետությունը հաշվարկել և հաստատել է ընդամենը 8,5 կգ–ի պահանջը, ներմուծել 2,2 կգ–ը, բայց օգտագործվել է ընդամենը 1,5 կգ–ը։ Ստացվում է՝ ցավազրկման կարիք ունեցողների միայն 6%-ին է հաջողվել պատշաճ ցավազրկում ստանալ:
2020-ին, երբ փոխվեց «Բնակչության բժշկական օգնության և սպասարկման մասին» օրենքը, ամրագրվեց ցավից զերծ մնալու մարդու իրավունքը՝ նկատում է Վիոլետա Զոփունյանը: Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, բոլոր այն մարդիկ, որոնք չեն ստանում նվազագույն ամոքիչ ցավազրկումը, ենթարկվում են խոշտանգման: Միգուցե չկա՞ ձևավորված պահանջարկ, ինչն էլ իրազեկության պակասից է, որն առկա է և՛ բուժաշխատողների, և՛ բուժառուների շրջանում։ Շատերը թյուր կարծիք ունեն, որ եթե դա իրենց չի վերաբերում, իմաստ էլ չկա ավելորդ տեղեկություններով ծանրաբեռնվելու: Սխալ մոտեցում է՝ ասում է։
Վիոլետա Զոփունյան, իրավաբան․ «Հարցն այն է, թե ինչքանով կա դրա պահանջը և ինչքանով են ուզում դրանով զբաղվել մասնագետները: Առաջինի մասով ունենք խնդիր այնքանով, որ տեղեկացված չեն մարդիկ: Եթե տեղյակ լինեն, որ կա պալիատիվ բուժօգնություն, որը մեղմում է ցավերը, թեթևացնում իրենց կյանքը, բնականաբար կպահանջեն, պետք է իմանան նախ և առաջ դրա մասին, կարևոր է պահանջի ձևավորման վրա աշխատանք տանել: Առաջին ինֆորմացիան պետք է գնա բժշկից, բժշկական համայնքից»:
Պետակա՞ն, թե՞ մասնավոր
Ամոքիչ խնամք Հայաստանի շատ համայնքներում չի իրականացվում: Բոլոր մարզերն ունեն լիցենզավորված գոնե 1 կենտրոն՝ հիվանդանոցային, արտահիվանդանոցային կամ շարժական՝ բացի Շիրակից ու Լոռիից: Առանց ցավի ապրելն ու պալիատիվ խնամքից օգտվելը մարդու հիմնարար իրավունքն է, որը պիտի հասանելի լինի որևէ եղանակով, որովհետև նախատեսված է ՀՀ օրենսդրությամբ և պետբյուջեով՝ ասում է Հռիփսիմե Մարտիրոսյանը։ Այլ իրավիճակ է մասնավոր բուժհաստատություններում, երբ քաղցկեղ ունեցողների հարազատները պիտի վճարունակ լինեն՝ սենյակի համար օրական 15.000 -25.000 դրամ վճարելու։
Հռիփսիմե Մարտիրոսյան․ «Պատճառները տարբեր են. հետաքրքրություն չկա տեղական բուժհաստատություններից դիմել լիցենզիա ստանալու: Պալիատիվ բուժօգնությունը հնարավոր է պետպատվերով ձևակերպել, բայց էդ հաստատությունը պետական առողջապահական գործակալության հետ պետպատվեր իրականացնելու պայմանագիր պետք է կնքի՝ որոշ պայմաններ ապահովելով, բացի դրանից՝բուժհաստատությունը կարող է նաև վճարովի ծառայություններ մատուցել: Մենք պիտի մուրճն ու մեխը վերցնենք ու էդ կետին խփենք, որ Գյումրիում ու Վանաձորում պետական բժշկական կենտրոններն այդ լիցենզիան ունենան: Եթե Սահմանադրության մեջ գրված է, որ ՀՀ-ն սոցիալական պետություն է, ուրեմն այն ծառայությունները, որոնք առողջապահության նախարարությունը լիցենզավորել է, պիտի գործեն, հասանելի լինեն, դրա համար նախարարությունն էլ պիտի միջոցներ ձեռնարկի»:
«Իսկ ո՞վ է ասել, որ հենց բուժկենտրոնը պիտի մատուցի նման ծառայություն, ինչո՞ւ են պոլիկլինիկաները խուսափում նարկոտիկներ դուրս գրելուց, երբ դրա իրավունքը նաև իրենք ունեն»,-հարցնում է Վանաձորի բժշկական կենտրոնի տնօրեն Վահագն Մկրտչյանը: Առաջարկում է օգտագործել մարզի այլ բուժկենտրոնների ռեսուրսը, որոնք այնքան էլ ծանրաբեռնված չեն: Լիցենզավորման խնդիր չունեն, ունեն տարածքի խնդիր, ինչի պատճառով նման ծառայություն են իրականացնում ամբուլատոր եղանակով։
Վահագն Մկրտչյան, Վանաձորի բժշկական կենտրոնի տնօրեն․ «Տենց բան չկա, որ մարդը կարիք ունենա ցավազրկման ու չստանա, ուղղակի իրա տանն ա ստանում, բոլ-բոլ, մեր հաշվին, դեղը մենք ենք առնում, ձրի տալիս իրանց: Իսկ ով է ասել, որ հենց Վանաձորի ԲԿ-ն պետք է էդ ծառայությունն ունենա: Որ տարածք ունենանք, կանենք, տարածք չունենք: Անձնակազմը ամենահեշտ բանն ա: Մի սանիտար ա պետք հերթապահ, մի քույր, ի՞նչ լիցենզիա, մենք 1000 հատ լիցենզիա ենք ստացել, էդտեղ լուրջ մասնագիտական բան չկա, դա հոսպիս ա, խնամքի կենտրոն՝ ցավազրկումով»:
Մենք միշտ մտածել ենք մարզում պալիատիվ ծառայություն ունենալու մասին՝ «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում ասում է Լոռու մարզի առողջապահության գլխավոր պատասխանատու Ռուզաննա Պողոսյանը: Փորձում ենք անել այնպես, որ այդ ծառայությունը ֆինանսապես հասանելի լինի քաղաքացուն: Աշխատանքներ տանում ենք այդ ուղղությամբ: Ելնելով մարզի կտրվածքով բուժառուների մեծ հոսքից՝ ամենայն հավանականությամբ այն կլինի Վանաձորի բժշկական կենտրոնում.
Ռուզաննա Պողոսյան, Լոռու մարզպետարանի առողջապահության վարչության պետ․«Դա կլինի Վանաձորի բժշկական կենտրոնում, որտեղ ունենք օնկոլոգիական ծառայություն: Հիմնական պացիենտների թիվն ինքն է տալու, քաղցկեղային ցավի կառավարում պետք է լինի: Խնամատարների համար կազմակերպենք հանդիպումներ, ուսուցում, մի քիչ աշխատատար պրոցես է, բայց ինձ թվում է՝ անհնարին չի ու կիրականացվի»:
2020 -ից մինչև 2023 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ Վանաձորի ԲԿ-ի ուռուցքաբանության բաժանմունքում դիսպանսեր հսկողության է առնվել ընդհանուր թվով 9200-ից ավելի մարդ: Ամոքիչ բուժօգնության նպատակով թմրադեղեր և հոգեմետ դեղեր ստացել են ավելի քան 300-ը:
