ԱՄՆ-ում սովորել ցանկացող օտարերկրյա ուսանողներին նոր սահմանափակումներ են սպասվում։ Թրամփի վարչակազմը խստացնում է ուսանողական վիզաների կանոնները։ ԱՄՆ Ներքին անվտանգության նախարարության (DHS) նոր կանոնակարգով փոխվում է շուրջ հինգ տասնամյակ գործող «ուսման ամբողջ ընթացքում մնալու» (Duration of Status) սկզբունքը՝ սահմանելով ֆիքսված ժամկետներ։ Ի՞նչ սահմանափակումներ են կիրառվելու և ինչպե՞ս դա կարող է անդրադառնալ հայաստանցի ուսանողների վրա։

Հուլիսի 16-ին ԱՄՆ Ներքին անվտանգության նախարարությունը հրապարակեց նոր՝ վերջնական կանոնակարգը, որով փոխվում է օտարերկրյա ուսանողների համար գործող «ուսման ամբողջ ընթացքում մնալու» սկզբունքը։ Կանոնակարգը նախատեսվում է ուժի մեջ մտցնել սեպտեմբերի 15-ից՝ Կոնգրեսի վերանայման ընթացակարգից հետո։ Դրա նպատակը, ըստ վարչակազմի, ներգաղթի վերահսկողության ուժեղացումն ու վիզային համակարգի հնարավոր չարաշահումների կանխումն է։

«Ռադիոլուրի» հետ զրույցում կրթության փորձագետ Սերոբ Խաչատրյանը մատնանշում է գործող և նոր կանոնակարգերի հիմնական փոփոխությունները.

«ԱՄՆ-ում ուսումնառությունն այլևս լինելու է սահմանված ժամկետով։ Եթե, օրինակ, բակալավրի ծրագիրը նախատեսված է 4 տարվա համար, ուսանողը սկզբնական շրջանում կստանա մինչև 4 տարվա մնալու իրավունք։ Իսկ ԱՄՆ-ի համալսարաններում հաճախ պատահում է, որ բակալավրի կրթությունը տևում է 5-6, նույնիսկ 7 տարի»։

Այսինքն՝ եթե ուսանողը չի հասցնում ավարտել ծրագիրը, նախկինի պես ինքնաբերաբար չի կարող շարունակել մնալ, այլ պետք է դիմի ժամկետի երկարաձգման համար։ Ժամկետների սահմանափակումը միակ փոփոխությունը չէ։ Կրթության փորձագետի խոսքով՝ նոր կանոնակարգը սահմանափակում է նաև ուսանողների ակադեմիական ճկունությունը։

«Եթե ուսանողն ավարտում է բակալավրի ծրագիրը, արդեն չի կարող նույն կարգավիճակով մնալ ԱՄՆ-ում և սկսել ևս մեկ բակալավրի ծրագիր։ Սովորաբար նա պետք է անցնի ավելի բարձր կրթական աստիճանի՝ օրինակ մագիստրատուրայի։ Բացի այդ, եթե նախկինում ուսանողները համեմատաբար ազատ կարող էին փոխել մասնագիտությունը կամ բուհը, հիմա այդ հնարավորությունները զգալիորեն սահմանափակվում են, հատկապես մագիստրոսական ծրագրերում»։

Ամերիկյան կրթության գրավչությունը հայաստանցի ուսանողների համար վերջին տարիներին նվազել է։ Ֆինանսական և վիզային դժվարությունների պատճառով շատերը նախընտրում են եվրոպական կամ ասիական բուհերը։ Փոխվում է նաև ուսման աշխարհագրությունը՝ նկատում է Սերոբ Խաչատրյանը։

«Վերջին տարիներին Հայաստանից Միացյալ Նահանգներ մեկնող ուսանողների թիվը կտրուկ նվազել է։ Ավելացել է Եվրոպա, Չինաստան, Միացյալ Արաբական Էմիրություններ մեկնողների թիվը։ Պատճառներից մեկն այն է, որ շատերը կրթաթոշակ չեն ստանում, իսկ ԱՄՆ-ում ուսումը բավական թանկ է։ Եվրոպայում կան անվճար կամ ավելի մատչելի կրթական ծրագրեր, Չինաստանում և Միացյալ Արաբական Էմիրություններում նույնպես կան մրցունակ առաջարկներ, ուստի ԱՄՆ մեկնողների թիվը նվազել է»։

ԱՄՆ-ում կրթություն ստացող հայ ուսանողների թիվը թեև նվազել է, այնուամենայնիվ, փոքր չէ․ հայաստանցի շատ դիմորդներ նույնիսկ կրթաթոշակ են ստանում։

«Ինչպես նախորդ տարիներին, այս տարի էլ հաստատ կլինեն մեկնողներ։ Ունենք բազմաթիվ երեխաներ, որոնք ընդունվում են Միացյալ Նահանգների համալսարաններ, կան նաև մինչև 100 տոկոս կրթաթոշակ ստանալու դեպքեր։ Պարզապես նրանց թիվը նախկինի համեմատ նվազել է, և նրանք ստիպված կլինեն իրենց ուսումնառությունը պլանավորել արդեն նոր կանոնների շրջանակում»։

Անունները չհրապարակելու պայմանով «Ռադիոլուրի» հետ զրույցում ԱՄՆ-ի բուհեր դիմել պատրաստվող հայաստանցի երիտասարդները մտահոգվում են նոր սահմանափակումների ստեղծած որոշակի անորոշություններով։

«Իմանալով ԱՄՆ-ում սովորելու առանձնահատկությունը, երբ հնարավոր էր նախատեսված 4 տարվա ծրագիրն ավարտել 5-6 տարում, հիմա մտավախություն ունեմ, որ եթե չհասցնեմ, կարող եմ լրացուցիչ փաստաթղթավորման կամ վիզային խնդիրների առաջ կանգնել։ Բայց, միևնույն է, ուզում եմ հենց ԱՄՆ-ում կրթություն ստանալ»։

«Դեռ վերջնական որոշում չեմ կայացրել։ Մտածում եմ սպասել և, եթե անհրաժեշտ լինի, հաջորդ տարի դիմել եվրոպական բուհեր։ ԱՄՆ-ում սովորելը շարունակում է երազանք լինել, բայց հիմա արդեն ավելի շատ անորոշություններ կան»։

Նոր կանոնակարգի հրապարակումից հետո ամերիկյան մի շարք համալսարաններ և կրթության ոլորտի մի շարք միջազգային կազմակերպություններ քննադատել են փոփոխությունները՝ նշելով, որ դրանք կարող են նվազեցնել ԱՄՆ-ի մրցունակությունը կրթական շուկայում, բարդացնել օտարերկրյա ուսանողների կրթական ուղին և ավելացնել վարչարարական բեռը։

Ըստ ԱՄՆ Պետքարտուղարության ֆինանսավորմամբ գործող Open Doors-ի (Institute of International Education, IIE) վիճակագրության՝ 2024-25 ուսումնական տարում ԱՄՆ բուհերում սովորել է շուրջ 1,18 միլիոն արտասահմանյան ուսանող։ Հայաստանը նրանց թվում փոքր ներկայացվածություն ունի՝ տարեկան մի քանի հարյուր ուսանողով․ վերջին տարիներին հայաստանցի ուսանողների հիմնական հոսքը տեղափոխվում է Եվրոպայի և Ասիայի բուհեր։

Open Doors-ի երկիր առ երկիր վիճակագրության համաձայն՝ 2023-24 ուսումնական տարում ԱՄՆ-ում սովորել է  Հայաստանի 269 քաղաքացի՝ նախորդ տարվա համեմատ՝ մոտ 4.7% -ով ավելի։

Նորընտիր Ազգային ժողովի 105 պատգամավորների անունները հայտնի են։ Հաջորդ խորհրդարանի կազմն ընթերցում է ԿԸՀ նախագահ Վահագն Հովակիմյանը, արձանագրությունը վավերացնում են հանձնաժողովի անդամները․

«Այսպիսով, խորհրդարանի նոր կազմը հաստատված է։ Հայտարարում եմ․ նորընտիր ԱԺ առաջին նստաշրջանի հրավիրման օրն է 2026 թվականի օգոստոսի երկուսը՝ ժամը 10։00–ն»։

39 թեկնածու չի ցանկացել ստանալ պատգամավորի մանդատ և համապատասխան գրությունով տեղեկացրել է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովին։ «Քաղաքացիական պայմանագրից» ինքնաբացարկի դիմում գրել է 27 անձ, «Ուժեղ Հայաստան»-ից՝ 11, իսկ «Հայաստան» դաշինքից՝ 1 գործիչ։ Ավելի վաղ՝ հուլիսի սկզբին, «Ուժեղ Հայաստան»-ում ինքնաբացարկների առաջին մեծ ալիքն էր, երբ միանգամից 105 թեկնածու հայտնեց այդ մտադրության մասին։

Պատգամավոր չեն ցանկացել դառնալ, օրինակ, «Հայաստան» դաշինքի ղեկավար Ռոբերտ Քոչարյանը, «Ուժեղ Հայաստան»-ից փաստաբան Գոհար Մելոյանը, Գյումրու քաղաքապետ Վարդան Ղուկասյանի փեսան՝ Գյումրու փոխքաղաքապետ Ավետիս Առաքելյանը, «Քաղաքացիական պայմանագրից» գործադիր իշխանության բոլոր անդամները՝ վարչապետ Փաշինյանի գլխավորությամբ, ԱԺ նախկին նախագահ Ալեն Սիմոնյանը, ԱՄՆ-ում Հայաստանի նախկին դեսպան Լիլիթ Մակունցը։

ԿԸՀ նիստը վերջակետ դրեց նաև տևական քննարկումներին ընդդիմության կողմից մանդատները վերցնել-չվերցնելու հարցով։ Ընդիմադիրները գնում են խորհրդարան, քանի որ մանդատները լուրջ գործիք են պայքարը շարունակելու համար։ Այս ձևակերպումն արել էր Ռոբերտ Քոչարյանը։ Նրա գլխավորած քաղաքական ուժը նախորդ խորհրդարանի գործունեության 5 տարիների ընթացքում հեղինակել է 25 օրենսդրական նախաձեռնություն, որոնք խորհրդարանական մեծամասնությունը մերժել է։  

Փողոցային պայքարի հնարավորությունից չհրաժարվող «Ուժեղ Հայաստան»-ի «առաջին համար» Նարեկ Կարապետյանը պայքարի արդյունավետության տեսանկյունից կարևորում է խորհրդարանում իրենց ներկայությունը․

«Պրինցիպիալ մի հարց․ վաղը ՀՀ փողոցներում հարյուրավոր մարդիկ են, ո՞վ է այս մարդկանց ճամփելու, ո՞վ է ԱԺ-ում սեղմելու կնոպկեն»։

Արդյո՞ք Նարեկ Կարապետյանը նոր խորհրդարանում կոճակ սեղմելու հնարավորություն կունենա․ այս հարցի պատասխանը տալու է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը։

Կարապետյանին մանդատ հանձնելուց ժամեր անց կառույցը քննարկելու է հենց Նարեկ Կարապետյանին առնչվող դատախազության միջնորդությունը։ Մինչև օգոստոսի 2-ը այսպիսի հարցերով ԿԸՀ-ն դեռ զբաղվելու է՝ ասում է Վահանգն Հովակիմյանը․

«Ըստ էության, մինչև օգոստոսի 2-ը եթե արձանագրությունում ընտրված պատգամավորներից որևէ մեկի հետ կապված քրեական հետապնդում հարուցելու խնդիր առաջանա, այո, դատախազությունը պետք է դիմի ԿԸՀ և համաձայնություն ստանա, այնուհետև քրեական հետապնդումը հարուցի։ Եթե չստանա համաձայնությունը, չի կարող այդ քրեական հետապնդումը հարուցել։ Օգոստոսի 2-ին՝ ժամը 10-ից արդեն, պատգամավորների նկատմամբ քրեական հետապնդում հարուցելու կամ ազատությունից զրկելու համար դատախազությունն այլևս պետք է դիմի խորհրդարանին»։

Նախաքննության շահերից ելնելով՝ դատախազությունը Նարեկ Կարապետյանին առնչվող գործից տեղեկություն չի հրապարակում։ Ավելի վաղ հայտնի էր դարձել, որ նրան առնչվող քրեական երկու վարույթ կա՝ զինվորական ծառայությունից ազատվելու և այլ երկրի քաղաքացիության փաստերով։

Պատգամավորի մանդատ և անձեռնմխելիություն ստանալուց ժամեր առաջ քննչական մարմինը հասցրել է նաև դատարան ուղարկել «Ուժեղ Հայաստան»-ի ցուցակով պատգամավոր դարձած Դավիթ Ղազինյանին առչվող գործը։ Փաստաբան և արդեն պատգամավորի կարգավիճակ ստացած Արամ Վարդևանյանը իրավապահների գործողությունների արագությունն այսպես է բացատրում․

«Որ երբ այս նիստը ավարտվի և մեր ձեռքի տակ լինի այլևս արձանագրությունը նրա վերաբերյալ, որ Դավիթ Ղազինյանը պատգամավոր է և չի կարող լինել կալանավորված, վերջիններս ասեն` իրենք լիազորություն չունեն։ Այսինքն` գործն արդեն դատարանում է և դատախազը չունի լիազորություն վերացնելու կալանքը»։

Մանդատների բաշխման արձանագրությունը և ինքնաբացարկների դիմումները նաև որոշակի պատկեր են բացահայտում։ Այս առումով հետաքրքիր է հատկապես իշխող քաղաքական ուժի ցուցակը։ Այդպես, օրինակ, Մխիթար Հայրապետյանը չի ունենա ո՛չ մանդատ, ո՛չ էլ նախարարի պաշտոն։ Վարչապետ Փաշինյանը օրերս հաստատել էր, որ Հայրապետյանն ինքն է հրաժարվել բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարի պաշտոնում աշխատելու հնարավորությունից, նաև ԿԸՀ է ներկայացրել ինքնաբացարկի դիմում։

Վարչապետը ուղիղ չէր հաստատել նաև իր աշխատակազմի ղեկավար Արայիկ Հարությունյանի՝ պաշտոնը լքելու մտադրությունը, բայց ԿԸՀ-ի հաստատած արձանագրությամբ՝ Հարությունյանը փաստացիորեն վերցնում է պատգամավորի մանդատը։ 

1974 թվականի հուլիսի 20-ը համարվում է Կիպրոսի ժամանակակից պատմության ամենաողբերգական էջերից մեկը։

52 տարի առաջ՝ այս օրերին, Կիպրոսի տարածքի մոտ 36 %-ը Թուրքիան բռնազավթեց։ Թուրքական օկուպացիան շարունակվում է մինչև օրս։

Կիպրոսի Հանրապետության բոլոր քաղաքներում օդային հարձակման ազդանշաններով են հիշել 1974 թվականի հուլիսի 20-ի իրադարձությունները։

Կիպրոսը և Հունաստանը ավելի քան կես դար առաջ Թուրքիայի կատարած ռազմական գործողությունները կղզում համարում են Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության խախտում։

Կիպրոսի օկուպացիայի տարելիցը նշվել է միջոցառումներով՝ ի հիշատակ 1974 թվականի իրադարձությունների ժամանակ զոհվածների։ Կիպրոսի և Հունաստանի կուսակցությունները, հասարակական կազմակերպությունները դատապարտել են Թուրքիայի ներխուժումը։

Անկարան պնդում էր, որ իր գործողությունների նպատակը Կիպրոսում սահմանադրական կարգը վերականգնելը և կիպրացի թուրքերին պաշտպանելն է եղել։ Թուրքիան այսօր էլ մերժում է «ներխուժում» ձևակերպումը։

Չնայած միջազգային հանրության դատապարտող կոչերին և ՄԱԿ-ի համապատասխան բանաձևերին, թուրքական ներխուժումը Կիպրոս, այնուամենայնիվ, տեղի ունեցավ։ Կիպրացի հույներն այդ օրը պատրաստ չէին հետ մղելու թուրքական հարձակումը՝ հիշեցնում է Euronews-ը։

Միջազգային կազմակերպությունները, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ը և Մարդու իրավունքների եվրոպական հանձնաժողովը, բազմիցս քննադատել են օկուպացված տարածքներից հույն բնակչության զանգվածային տեղահանումը։

Տարելիցի կապակցությամբ Հունաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հետևյալ հայտարարությունն է տարածել․

«Հիսուներկու տարի է անցել 1974 թվականի հուլիսի 20-ի թուրքական ներխուժումից, որը հանգեցրեց Կիպրոսի Հանրապետության տարածքային մասնատմանը և հազարավոր անհետ կորած, տեղահանված մարդկանց շարունակական ողբերգությանը՝ խախտելով միջազգային իրավունքի բոլոր նորմերը։

Կիպրոսի պետության օկուպացիան այսօր էլ մնում է միջազգային խնդիր՝ ԵՄ-ի և ՄԱԿ-ի համար»։

Կիպրոսի Հանրապետության նախագահ Նիկոս Քրիստոդուլիդիսը նույնպես հայտարարություն է արել այդ կապակցությամբ․ 

«Մեր հերոսները մեզ պարտավորեցնում են օկուպացված Կիպրոսի տարածքները վերամիավորելու, անելու ամեն ինչ թուրքական օկուպացիային վերջ տալու և Հյուսիսային Կիպրոսը ազատագրելու համար»։

Հունաստանն էլ հայտարարում է, որ շարունակում է աջակցել բանակցությունները վերսկսելու՝ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի ջանքերին։

ՄԱԿ ԱԽ–ն բանաձևեր է ընդունել, որոնցով սահմանում է կղզու վերամիավորումը։ Իսկ ԵՄ-ն հայտարարում է, որ Կիպրոսի տարածքի բռնազավթումը դադարեցնելը գերակա խնդիր է մնում միության համար։

Հայաստանում Կիպրոսի դեսպանությունը նույնպես հայտարարություն է տարածել, որով երախտագիտություն է հայտնել Հայաստանի իշխանություններին և հայ ժողովրդին՝ Կիպրոսի Հանրապետության ինքնիշխանությանը ու տարածքային ամբողջականությանը աջակցելու համար։

Հայտարարության մեջ նշվում է նաև, որ Կիպրոսի Հանրապետությունը 52 տարի շարունակում է հանձնառու մնալ խնդրի արդար կարգավորմանը՝ համաձայն ՄԱԿ ԱԽ համապատասխան բանաձևերի, միջազգային իրավունքի, ինչպես նաև այն սկզբունքների և արժեքների, որոնց վրա հիմնված է Եվրոպական միությունը։

Հակառակ միջազգային հանրության ու կազմակերպությունների դիրքորոշմանը և կոչերին՝ Անկարան հայտարարում է, որ Թուրքիան երբեք միայնակ չի թողնի կիպրացի թուրք ժողովրդին իր պայքարում։

Պլաստիկ իրերի աստիճանական կրճատում ՀՀ-ում․ կառավարության՝ 2021-2026 թթ․ գործողությունների ծրագրում ամրագրված այս միջոցառումը 2027-ից ուժի մեջ կմտնի։ Հունվարի 1-ից Հայաստանում կարգելվի մեկանգամյա օգտագործման պոլիէթիլենային տոպրակների վաճառքը և առևտրի ու հանրային սննդի օբյեկտներում դրանց օգտագործումը: «Առևտրի և ծառայությունների մասին» ՀՀ օրենքում և մի շարք հարակից օրենքներում համապատասխան փոփոխությունները արդեն քննարկվել են։ ՇՄ նախարարության ռազմավարական քաղաքականության վարչության պետ Լուսինե Ավետիսյանն ընդգծում է․

«Սա պետության մշակված քաղաքականությունն է պլաստիկի կրճատման առումով։ Տարեկան 14 հզր տոննայից ավելի պլաստիկ աղբ է առաջանում Հայաստանում։ Պատկերացրեք ծավալները»։

Արգելքը կգործի նաև շարժական առևտրի կետերի, տոնավաճառների և մանրածախ առևտրի դեպքում: Բացառություն են ապրանքը կշռելու և փաթեթավորելու համար նախատեսված տոպրակները և աղբի՝ երկրորդային հումքից պատրաստված տոպրակները․

«Նախատեսում ենք արգելել պոլիէթիլենային տոպրակների վաճառքը առհասարակ։ 50 միկրոնը ևս վերանում է։ Փաթեթավորումը, որպես բացառություն, մնում է աղբի համար։ Որպես բացառություն մնում են երկրորդային հումքից արտադրված, վերամշակված տոպրակները։ Արգելվելու է մեկանգամյա պլաստիկ արտադրանքի վաճառքը՝ ափսե, դանակ, պատառաքաղ, գդալ, ձողիկները, կափարիչները, պլաստիկ բաժակները։ Այսինքն՝ մենք հնարավորինս փորձում ենք մոտարկել դիրեկտիվի պահանջները»։

Որպես այլընտրանք առաջարկվում են թղթից և գործվածքից պատրաստված տոպրակները:

Այդպիսով կնվազի շրջակա միջավայարին հասցվող վնասը։ Բայց խնդրի մյուս կողմում տնտեսվարողներն են, որոնք պլաստմասսայե իրեր են արտադրում։ Նրանք դեմ չեն, որ շրջակա միջավայրին հասցվող վնասը նվազեցվի, բայց մտահոգված են, որ իրենց բիզնեսն է վտանգի տակ հայտնվում։ Գործարար Հովհաննես Ամլիկյանն ասում է՝ գոհ է, որ կառավարությունը անցումային ժամանակ տվեց իրենց, բայց և դժվարություններն է ընդգծում․

«Բավական լուրջ դժվարություններ է ստեղծում արտադրողների համար, դա ոչ միայն մեր շրջանառության կրճատման է բերում, այլև մենք ունենք բարձր արժեք ունեցող սարքավորումներ, հոսքագծեր, որոնք օրենքի կիրառումից հետո դառնում են ոչ պիտանի։ Ցանկալի է, որ մեզ պարզապես հնարավորություն տրվի, որ կարողանանք հարմարվել՝ հնարավորինս նվազեցնելով կորուստները, թե չէ որևէ առարկություն չունենք, որ բնությունը մերն է, մենք մեր ապագա սերունդներին պետք է թողնենք մաքուր բնություն»։

Հայրենական ապրանք արտադրողների միության նախագահ Վազգեն Սաֆարյանը նույնպես կարծում է, որ բիզնեսի համար խնդիրներ են ստեղծվելու՝ արտադրական ծավալներից մինչև աշխատատեղերի կրճատում․

«Պլաստիկ արտադրողների համար այս օրենքի գործարկումից հետո դժվարություններ կառաջանան։ Արտադրանքի ծավալը մոտ 15 տոկոսով կկրճատվի»։

Բիզնեսը դեռ ունի վերապրոֆիլավորվելու ժամանակ․ 2022-ից 2027-ը հենց այդ փուլն է։ ՇՄ նախարարության ռազմավարական քաղաքականության վարչության պետ Լուսինե Ավետիսյանը վստահեցնում է, որ բազմաթիվ հանդիպումներ ու քննարկումներ են ունեցել արտադրողների հետ․

«Ուրախությամբ կարող եմ նշել, որ այսօր ունենք պլաստիկ արտադրողներ, որ արդեն իսկ փորձում են վերապրոֆիլավորվել ու կենսաքայքայվող հումքից պատրաստված տոպրակներ արտադրել»։

Խախտումների համար օրենքը վարչական պատասխանատվություն է նախատեսում. առաջին խախտման դեպքում՝ նախազգուշացում, կրկնվելու դեպքում՝ տուգանք 100-150 հզր դրամի չափով: Այս պահին տուգանքը 30-100 հզր դրամ է:

Արմավիրի և Արարատի մարզերի մի շարք ձկնաբույծներ կառավարության շենքի դիմաց պահանջում էին հանդիպում փոխվարչապետ Տիգրան Խաչատրյանի հետ։ Եվրոպական շուկան անհասանելի են համարում, ոլորտը՝ լուրջ հարվածի տակ, ուստի խնդրում և ակնկալում են կառավարության հրատապ աջակցությունը։ Ձկնաբույծների միության նախագահ Արթուր Աթոյանին մտահոգում է, որ վարկերը կուտակվում են, իսկ մի շարք տնտեսվարողներ փակվելու եզրին են։

«Իրենք չեն ասում՝ մեզ ձրի փող տվեք։ Ասում են՝ մեզ աջակցություն տվեք, հարցը կլուծվի, պետության տված գումարները հետ կվերադարձնենք։ Այստեղ ոչ մեկ անհատույց գումարի համար չի եկել»։

Հայաստանում ձկնաբուծությամբ զբաղվող շուրջ 100 տնտեսվարողից արտահանում ունի միայն 10-ը, և հենց նրանք էլ խնդիրների առաջ են կանգնել։ Արարատի մարզի իր ձկնաբուծարանում Հայկ Հովհաննիսյանը մոտ 40 տոննա ձուկ ունի։ Ասում է՝ նույնիսկ ռուսական շուկայում եվրոպացի արտադրողների հետ մրցակցել չեն կարողացել, իսկ հիմա ավելի անիրատեսական է համարում եվրոպական շուկա մտնելը։

«Մինչև ՌԴ-ի սանկցիաները եվրոպական շուկան մեզ մրցակից է եղել․մենք չենք կարողացել եվրոպական ձկնարտադրողների հետ մրցակցել։ Դուք ո՞նց եք պատկերացնում, եթե մենք ՌԴ-ում չենք կարողացել իրենց հետ մրցակցել, ո՞նց կարող ենք Եվրոպայում մրցակցել»։

Մեկ այլ ձկնաբուծական ընկերության հիմնադիր Ռաֆայել Պողոսյանը կարծում է, որ նոր շուկաներ մտնելու համար նախևառաջ կառավարության մակարդակով մարքեթինգային լուրջ աշխատանք է պետք։ Եվրոպացի սպառողը պետք է ճանաչի հայկական իշխանը, իսկ շուկաների փոփոխությունը երկար ժամանակ է պահանջում։

«Ենթադրենք, ես 20 տարի է՝ բոքսով եմ զբաղվում, այսօր արթնացել եմ, ինձ ասում են՝ եղբա՛յր, դու էլ բոքսով չես զբաղվելու, արի՛, գնա ֆուտբոլ խաղա։ Կարո՞ղ եմ միանգամից անցնել ֆուտբոլի։ Գործիքակազմ և շուկայի ուսումնասիրություն պետք է լինի։ Լոգիստիկ ուղիները պիտի գտնենք։ Սկսած վարորդներից մինչև վերջին ստացողը՝ դրանք բոլորն էլ խնդրահարույց հարցեր են»։

Ռուսաստանի կողմից մայիսի 13-ից գործող սահմանափակումների պատճառով է ստեղծվել այս իրավիճակը։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը քանիցս պարզաբանել է, որ կառավարությունն անհրաժեշտ կարգավորումներ է տալիս, որ հայկական ընկերությունները կարողանան սառեցված ձուկ և ձկնամթերք արտահանել ԵՄ երկրներ։

«Այսինքն՝ մենք ամբողջությամբ վերցրել ենք Եվրոպական միությունում գործող համակարգը և հարմարեցրել այն հայկական իրականությանը։ Այս որոշումների ընդունմամբ վերոնշյալ ընկերությունները հնարավորություն կստանան սկսել ու ձկան և ձկնամթերքի արտահանումը Եվրոպական միության երկրներ։ Դա կնպաստի արտահանման շուկաների դիվերսիֆիկացմանը, կնվազեցնի կախվածությունը մեկ շուկայից, կխթանի տեղական արտադրության արդիականացումը և կբարձրացնի սննդամթերքի անվտանգության ընդհանուր մակարդակը»։

Նախարարը փոխանցել է, որ արդեն հինգ ընկերություն հետաքրքրված է Եվրոպա արտահանմամբ և սպասում է կոնկրետ որոշումների։ Դրանք փորձում են ներդնել ԵՄ ստանդարտները, օրինակ՝ եվրոպական երկրներից կեր ներմուծել՝ բացառելու հորմոնացված կերերով ձկների կերակրումը, ինչը եվրոպական շուկայում ամենամեծ խնդիրներից է համարվում։

Հայաստանում ներդրվում է ձկան և ձկնամթերքի արտահանման լիովին թվայնացված ընթացակարգ։ Եվրոպական շուկա մուտքի համար ձկնաբուծական ընկերությունները պետք է գրանցվեն ԵՄ առևտրի վերահսկման համակարգում՝ ըստ սահմանված կարգի։ Գրանցումն անում է Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը․ էլեկտրոնային եղանակով ներկայացված փաստաթղթերի ստուգումներից հետո տվյալները փոխանցվում են Եվրոպական միության տեղեկատվական համակարգ։ «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում ՍԱՏՄ մամուլի խոսնակ Անուշ Հարությունյանը մանրամասնում է․

«Այս պահի դրությամբ մեկ հոգի դիմել է, բայց քիչ առաջ զրուցում էի մեր սահմանային վերահսկողության բաժնի հետ։ Կարծես թե մի քանի ձկնամթերք արտադրողներ և արտահանողներ էլ այս պահին դիմումներ են լրացնում»։

ՍԱՏՄ-ն ձկնամթերք արտադրողների համար նաև իրազեկման միջոցառումներ է կազմակերպում․ հուլիսի 24-ին առցանց կներկայացնի արտահանման թույլտվություն ստանալու, դիմումների ներկայացման, համակարգում գրանցվելու, առողջության սերտիֆիկատի ձևավորման և տնտեսավարողների պարտավորությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։

Թեև փաստաթղթաշրջանառությունը թվայնացվում է, սակայն ապրանքի հետագծելիության համակարգը դեռ ամբողջական չէ՝ կառավարության նիստում  նշել էր փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը՝ շեշտելով, որ հենց սա է մտահոգում բեռնափոխադրողներին։ ԵՄ պահանջն է, որ հնարավոր լինի վերահսկել ապրանքի շարժը ողջ ճանապարհին՝ մինչև եվրոպական սահման հասնելը։ Կապարակնքման հարցը ևս դեռ լուծված չէ, ինչն արտահանման ևս մեկ խոչընդոտ է։

«Իսկ այս պարագայում, բնականաբար, և՛ բիզնեսի, և՛ բեռնափոխադրողների համար անորոշությունը մեծանում է։ Իսկ այդ անորոշությունը ծախս է։ Որովհետև մեկ ժամ ավել սահմանին կանգնելը, երկու ժամ ավել եվրոպական երկրում երթևեկելը՝ դրանք ծախսեր են, որոնք գնագոյացման մեջ անհետաքրքիր են դարձնում մեր ապրանքը»։

Փոխվարչապետի խոսքով՝ հայկական ապրանքը եվրոպական օրենսդրական պահանջներին համապատասխանեցնելը միայն առաջին քայլն է, իսկ իրական մարտահրավերը այդ պահանջների արդյունավետ կիրառումն է։ Կառավարությունում ասում են՝ արդեն մշակվում է նոր մեխանիզմ, որը կներդրվի ՊԵԿ-ի տեղեկատվական համակարգերում։

Ֆուտբոլային աշխարհի «այծը»՝ Լիոնել Մեսսին, վճռորոշ խաղում պարտվելուց հետո դեմքով շրջվեց դեպի իր հազարավոր երկրպագուներն ու չզսպեց արցունքերը, որ գուցե ոչ այնքան պարտության, որքան ֆուտբոլային մի ողջ դարաշրջանի ավարտի մասին էին։

8 «Ոսկե գնդակ», աշխարհի առաջնության գավաթ, 4 Չեմպիոնների լիգայի և 10 Լա Լիգայի տիտղոս և ընդհանուր 47 պաշտոնական գավաթ՝ թվեր, որոնք նրան դարձրեցին ֆուտբոլի պատմության ամենատիտղոսակիր և ամենաազդեցիկ խաղացողներից մեկը։ 39-ամյա ֆուտբոլիստը սակայն, աշխարհի առաջնության կրկնակի չեմպիոն չդարձավ։ Այս խաղը, որ շատերի կարծիքով Մեսսիի մասնակցությամբ վերջինն էր, բայց ինքն անձամբ դեռ չի հայտարարել հավաքականից հեռանալու մասին, կարող էր դառնալ նրա փառահեղ կարիերայի վերջին փայլուն էջը, բայց ինչպես ասում են, իսպանացիներն ուրիշ պլաններ ունեին։ «Նյու Յորք Թայմս»-ը այսպես է նկարագրել Լիոնել Մեսսի վերջին պայքարը․

«Տասնյակ հազարավոր երկրպագուներ նրան վերևից էին նայում։ Միլիարդավոր մարդիկ ամբողջ աշխարհում դիտում էին նրան։ Եվ այնուամենայնիվ, այդ օրը նա ավելի մենակ էր, քան երբևէ։  Երբ խաղն ավարտվեց, երկու հավաքականների խաղացողները իրար մոտեցան՝ լարված իրավիճակ ու հրմշտոց սկսվեց։ ՈՒ Մեսսին մնաց մենակ՝ պարտված։ Նա նստեց,  հանեց Adidas-ի՝ հատուկ նրա համար պատրաստված կոշիկները, որոնք կոչվում էին «Վերջին տանգո», և չնայած խաղադաշտում աղմուկ էր բարձրացել, երաժշտությունը դադարեց Մեսսիի համար։ Նրա՝ Աշխարհի գավաթի  համար խաղարկության կարիերան, կարծես, ավարտվեց»։

«Լիոնել Մեսսիի վերջին տանգոյի տխրությունը»․ այսպես է լրատվամիջոցը վերնագրել Արգենտինայի հավաքականի առաջատարի մասին հոդվածը, հավելելով, որ արգենտինական այդ տանգոն արդեն 6 շաբաթ գրավել էր աշխարհի ուշադրությունը։

Մեսսիին ծափերով ու խոնարհումներով ճանապարհելուց հետո Արգենտինայի ֆուտբոլի ասոցիացան հաղորդագրություն տարածեց․

«Քո արցունքները մեր արցունքներն են, կապիտան։ Դու մեզ պարգևեցիր մեր կյանքի ամենամեծ ուրախությունները։ Շնորհակալություն նվիրվածության, կախարդանքի համար և մինչև վերջին վայրկյանը քո ամբողջ ուժը մեզ տալու համար։ Մենք քեզ հավերժ սիրում ենք, Լեո»։

Ֆուտբոլի երկրպագուները սոցցանցերում հոլովակներով, հրապարակումներով կիսում են էմոցիաները, որ միայն սպորտի մասին չեն։ «Այս վերջին խաղով կարծես ավարտվեց մի ամբողջ սերնդի մանկությունն ու երիտասարդությունը։ Նրանք, ովքեր մեծացել են 2000-ականներին՝ դիտելով Մեսսիի և Ռոնալդուի կախարդական խաղերը, նրանց շնորհիվ սովորել են սիրել ֆուտբոլը, հավատալ անհնարինին և երազել մեծ հաղթանակների մասին»՝ գրում են նրանք։ Միևնույն ժամանակ, երկրպագունեի աչքից չի վրիպել այն դրվագը, երբ իսպանացի երիտասարադ հավակնոտ ֆուտբոլիստ Յամալը մոտենում է հուսահատ նստած Մեսսին, վերջինս ոտքի է կանգնում և նրանք գրկախառնվում են։ Որ սա մեծ ֆուտբոլին արժանի սերնդափոխության գեղեցիկ դրվագներից է՝ վստահ է նաև Կատալոնական «Բարսելոնայի» նախագահ Ժոան Լապորտան․

«Ես ուզում եմ, որ սա Լամինի ժամանակը լինի։ Մեսսին մեզ փառքի տարիներ է պարգևել, նա մեր պատմության փառահեղ ու շքեղ անցյալի մի մասն է, սակայն այժմ եկել է Յամալի ժամանակը։ Լամինը հանճար է։ Նա չի ընկրկում դժվարությունների առջև, որոնք կարող են կոտրել ցանկացածին։ Նա չափազանց համարձակ է, բոլոր փորձություններին դիմակայում է դեմ առ դեմ և իր տարիքի համեմատ անհավանական հասուն է»։

Իսպանիայի միակ՝ հաղթական գոլը հեղինակեց Ֆերրան Տորեսը՝ ավելացված ժամանակահատվածում՝ 106-րդ րոպեին։

Այս առաջնությունը, որ նախորդներին գերազանցել էր մասնակիցների աննախադեպ թվով, նոր ռեկորդներ սահմանեց նաև եզրափակիչում։ Առաջին անգամ 15 րեպեի փոխարեն 27 րոպե ընդմիջեցին ֆուտբոլիստները,  խաղադաշտը այդ րոպեներին վերածվեց միջազգային աստղերի համերգի․ BTS, Coldplay, Ջասթին Բիբեր ու Շակիրա․

Ֆուտբոլային ամենահիշարժան խաղերից մեկը անձամբ դիտելու էին եկել Թոմ Կրուզը, Մեթ Դեյմոնը, Դուա Լիպան, Բեյոնսեն, Ջեյ-Զին։ Ընդմիջման այս ձևաչափը, սակայն միանշանակ չընդունվեց,  Անգլիայի հավաքականի նախկին ավագ, «Մանչեսթեր Յունայթեդի» լեգենդ Ուեյն Ռունին, որը BBC-ի եթերում մեկնաբանում էր աշխարհի առաջնության եզրափակիչը, կոշտ քննադատեց ընդմիջման շոուն՝ այն բնութագրելով «անորակ» («It was crap»)։ Հավելեց, որ նախընտրում է ընդմիջման ընթացքում վերլուծել ֆուտբոլը, ոչ թե դիտել մեծ շոու։ Այդ արտահայտությունը լայն տարածում գտավ սոցիալական ցանցերում։

Ուղղաթիռով Նյու Ջերսիի մարզադաշտ ժամանած ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը խաղը դիտեց ՖԻՖԱ-ի նախագահ Ջաննի Ինֆանտինոյի հետ։ Նրանք երկուսով պարգևատրեցին ֆուտբոլիստներին։ Ամենաքննարված ու մեծ տարածում ստացած դրվագներից մեկն այն էր, երբ Թրամփը Իսպանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստների՝ գավաթը վեր բարձրացնելու և տոնելու ժամանակ չէր լքում բեմը։ Ֆուտբոլիստներին մենակ թողնելու հուշումը Թրամփի ականջին շշնջաց Ինֆանտինոն, հետո միայն նրանք մենակ թողեցին հաղթանակը տոնող իսպանացիներին։

1940 թվական: Ֆրանսիան կապիտուլյացիայի և սեփական ինքնությունը կորցնելու վտանգի առաջ է: Հենց այս անորոշության ու հուսահատության ֆոնին ծնվում է դիմադրությունը․ շատերին անհայտ գեներալը մեկնում է Լոնդոն՝ սկսելու «Ազատ Ֆրանսիա» շարժումը:

Ֆրանսիական կինոյի պատմության ամենաթանկարժեք նախագծերից մեկը՝ ռեժիսոր Անտոնեն Բոդրիի «Դը Գոլի մարտը» պատմական էպոպեան, երևանյան էկրանին է: Ու թեև ֆիլմը ֆրանսիացի մեծագույն քաղաքական գործչի մասին է, էկրանից մեզ նայող գեներալ Շառլ դը Գոլի հայացքում հայկական խորություն կա. պատմական կերպարին մարմնավորել է ֆրանսահայ նշանավոր դերասան ռեժիսոր, դրամատուրգ Սիմոն Աբգարյանը։

Ֆիլմի ռեժիսոր Անտոնեն Բոդրին ասում է՝ «Դը Գոլի մարտը» և «Դը Գոլ. ազատություն» ֆիլմերը կարող եք ողբերգություն և կատակերգություն համարել, սակայն այնտեղ գերակշռում է ողբերգությունը։

«Իրականում ֆիլմն այն մասին է, թե ինչ ենք զգում, երբ կանգնած ենք երկիրը կորցնելու վտանգի առաջ։ Ես ուրախ եմ, որ այս ֆիլմը ցուցադրվում է Հայաստանում, քանի որ հայերը, վստահաբար, գիտեն, թե ինչ է դիմադրությունը։ Ֆիլմն այստեղ ցուցադրելու երկրորդ պատճառը Սիմոնն է։ Երբ մեկնարկում էի նախագիծը, շատ լավ գիտեի, թե ինչ լուրջ մարտահրավեր է լինելու Շառլ դը Գոլի դերակատարին գտնելը»:

Անտոնեն Բոդրին հիշում է ժամանակին տարածված մի պատմություն։ ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը որոշում է դը Գոլին նվիրված ֆիլմ նկարահանել։ Այդ նպատակով դիմում է երիտասարդ Ուիլյամ Ֆոլքներին, որպեսզի նա սցենարը գրի։ Ֆոլքները սցենարի մի քանի տարբերակ է գրում։ Մտածում են, որ սցենարը լավն է, սակայն պետք է հանվի դը Գոլի կերպարը, քանի որ հնարավոր չէ համապատասխան դերակատար գտնել․

«Սիմոնն ակնհայտ ընտրություն էր, կարծում եմ՝ նա բոլոր ֆրանսիացիներին, իմ ողջ ժողովրդին տվեց այն պատկերացումը, թե իրականում ով էր Դը Գոլը»։

Ի դեպ, շատ պրոդյուսերներ փորձել են այլ հայտնի դերասաններ ներգրավել, բայց ռեժիսորն արդեն գտել էր իր հերոսին։

Սիմոն Աբգարյանը դը Գոլի պատմությունը որպես լավ գրված ողբերգություն է ընկալել: Այն ֆիլմ է ազատության, հպարտության, պայքարի, մարդկության, հերոսության ու հայրենիքի հանդեպ սիրո մասին։

«Երեք շաբաթ փակվել եմ արխիվների, հարցազրույցների ու վավերագրական նյութերի հետ, բայց մի օր որոշեցի կրկնօրինակում չի լինելու: Փակեցի համակարգիչս ու որոշեցի, որ իմ արվեստով եմ զբաղվելու, այն է՝ երևակայելը։ Վերցրի այդ ամբողջ նյութն ու այն իմը դարձրի, որպեսզի մարմին տամ, ձայն տամ»։

Սա Սիմոն Աբգարյանի կերտած արդեն երկրորդ պատմական կերպարն է Ֆրանսիայի ազգային հերոս Միսաք Մանուշյանից հետո:

Տաղանդավոր հայը վաղ 80-ականներին Ամերիկայից սկսված իր ճանապարհը հասցրել է համաշխարհային բարձունքների, բայց այսօր հայրենիքում խոսում է սեփական արմատների և մշակութային տեսլականի կարևորության մասին․

«Հայ ժողովրդի ու արվեստագետների համար ամենակարևոր թեման պետք է հենց այդ տեսլականը լինի։ Մեր ձեռքի տակ եղած նյութերը բազմաթիվ են. հստակ է, որ գանձի վրա ենք նստած ու մեր մշակույթով հարուստ ժողովուրդ ենք։ Պատմություն, գրականություն, պոեզիա, երաժշտություն․ լավ սերունդ ունենք, որին Հայաստանի ու Սփյուռքի մեծահարուստները պետք է օգնեն գրավելու այդ երևակայական դաշտը»:

Աբգարյանը երազում է Ջալալ ադ Դին Ռումիին կամ Պլատոնին մարմնավորել։ Ասում է՝ ժամանակն է՝ վերադառնալու հանգստության, որտեղ մարդիկ զրուցում են, վիճում, բայց, միևնույն է, նրանց երկխոսության հիմքում սերն էր։ Բոլորս սիրո պակաս ունենք՝ ասում է արտիստը։

Համաշխարհային կինոարվեստում ունեցած նշանակալի ավանդի և հայ-ֆրանսիական մշակութային կապերի զարգացման համար երևանյան պրեմիերայի ժամանակ Սիմոն Աբգարյանը պարգևատրվեց ԿԳՄՍ նախարարության ոսկե մեդալով:

Սիմոն Աբգարյանին շնորհվեց նաև «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի պատվավոր՝ «Վարպետ» մրցանակը։

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը օրերս կրկին հայտարարել է, որ Բաքուն քննարկել է ոչ միայն Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովում (ԵԽԽՎ) գործունեությունը դադարեցնելու, այլև Եվրոպայի խորհրդից ամբողջությամբ դուրս գալու հարցը։ Շուշիում անցկացված մեդիա ֆորումում նա ասել է, որ այդ քննարկումները սկսվել են դեռ 2024-ի հունվարից, երբ ԵԽԽՎ-ն հրաժարվեց վավերացնել Ադրբեջանի պատվիրակության լիազորությունները։ Ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ նման քայլը Ադրբեջանի և Եվրոպայի խորհրդի համար, և որն է Բաքվի այսպես ասած «զգուշացումների» ենթատեքստը։

2024-ի հունվարից ի վեր Ալիևը առնվազն երկու անգամ հրապարակավ խոսել է Եվրոպայի խորհրդից դուրս գալու հնարավորության մասին։ Հուլիսի 13-ին Շուշիում կազմակերպված մեդիա համաժողովին Ադրբեջանի նախագահը նոր շեշտադրմամբ է հայտարարել, թե Բաքուն լրջորեն քննարկում է ոչ միայն հարաբերությունները սառեցնելը, այլև կառույցից դուրս գալը։ Այդ քննարկումները հաջորդել են 2024 թվականի ԵԽԽՎ-ի հունվարյան որոշմանը, որն Ալիևը համարում է քաղաքական, կողմնակալ և կրկին պնդել է իր ակնկալիքը, թե ադրբեջանական պատվիրակությունը պետք է վերականգնվի ԵԽԽՎ-ում։ Ալիևը Շուշիում նաև ասել էր, որ Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղար Ալեն Բերսեն իրեն կոչ է արել չշտապել նման հարցում և շարունակել երկխոսությունը։

Ադրբեջանն անդամակցում է Եվրոպայի խորհրդին 2001-ից, սակայն վերջին տարիներին հարաբերությունները կառույցի հետ ամենալարված փուլում են։ Այս ընթացքում մշտապես հնչել են սուր քննադատություններ այդ երկրում ժողովրդավարական խնդիրների և «խավիարային դիվանագիտության» առնչությամբ։ 2023 թվականին հարաբերություններն առավել սրվեցին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ զարգացումների, ռազմական գործողությունների և դրանց հետևանքով հնչած միջազգային քննադատության ֆոնին։

2024-ի ԵԽԽՎ ձմեռային նստաշրջանին գերմանացի պատգամավոր Ֆրանկ Շվաբեն վիճարկեց Ադրբեջանի պատվիրակության լիազորությունները և ներկայացրեց դրանք չվավերացնելու առաջարկ՝ հիմնավորելով՝ երկիրը չի կատարում ԵԽ հանդեպ պարտավորությունները։ Օրեր անց ԵԽԽՎ-ն 76 կողմ, 10 դեմ և 4 ձեռնպահ ձայներով չվավերացրեց ՝ Ադրբեջանի պատվիրակության լիազորությունները։

«Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում ՄԻԵԴ և ՍԴ նախկին դատավոր, իրավաբան Ալվինա Գյուլումյանը, գնահատելով Ադրբեջան-ԵԽ հարաբերությունները. նկատում է. մեջբերում.

«Ադրբեջանը լրջորեն խախտել է մարդու իրավունքները, ինչն անընդունելի է ԵԽ-ի համար, և եթե Ադրբեջանը հրաժարվի հետևել ԵԽ հանձնարարականներին, ինչպես նաև չկատարի ՄԻԵԴ-ի վճիռները, ապա այդ հարաբերությունները իրապես կարող են վերածվել խորքային հակասության, ինչի մասին, կարծում եմ, դեռ վաղ է խոսել»։

Իրատեսակա՞ն է Ադրբեջանի՝ Եվրոպայի խորհրդից դուրս գալը, և ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ դա. Գյուլումյանը մանրամասնում է.

«Իհարկե, ԵԽ յուրաքանչյուր անդամ կարող է դուրս գալ կազմակերպությունից՝ պահպանելով սահմանված ընթացակարգերը։ Բայց որքանո՞վ է ցանկալի լքել եվրոպական այդ ընտանիքը և հայտնվել որոշակի մեկուսացվածության մեջ։ Կարծում եմ՝ Ադրբեջանը նման սպառնալիքով ավելի շուտ ցանկանում է ազդել ԵԽ-ի վրա և հասնել իր համար նպաստավոր որոշումների կայացմանը։ Դժվար է խիստ որոշակի պատասխանել հարցին, թե ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ, բայց, ամեն դեպքում, Ադրբեջանը կհայտնվի որոշակի մեկուսացման մեջ, որն իր քաղաքացիների և նրանց իրավունքների համար կլինի վնասակար, ինչպես նաև կազդի իր միջազգային վարկի վրա։ Իսկ ԵԽ-ի համար աստեղ որևէ խնդիր չկա. խնդիրը միայն նրանում է, որ, կարծես թե, դրանով ԵԽ-ն կարձանագրի իր ջանքերի ապարդյունությունը»։

Ինչը կարող է նպաստել ԵԽ-Ադրբեջան հարաբերությունների կարգավորմանը. ՄԻԵԴ նախկին դատավորի գնահատումն այսպիսին է. մեջբերում.

«Հարաբերությունների կարգավորման համար կամ Ադրբեջանը պետք է կատարի իր պարտավորությունները ԵԽ-ի առջև, այն է՝ երկրում ժողովրդավարության ամրապնդում, իրավունքի գերակայության զարգացում, մարդու իրավունքների որոշակի մակարդակի ապահովում։ Եւ եթե Ադրբեջանը պատրաստակամ լինի որոշակի աջակցության դեպքում հասնել Եվրոպայի խորհրդի համար առավել ընդունելի մակարդակի, ապա այդ հարցն ինքնըստինքյան կփակվի։ Մյուս տարբերակը կլինի Եվրոպայի խորհրդի կողմից, որոշակի հանգամանքներից ելնելով, զիջումների գնալը, որը, իհարկե, մեզ համար անցանկալի է»։

Գյուլումյանի հիշատակած հնարավոր զիջումների համատեքստում փորձագետները հաճախ մատնանշում են նաև Ադրբեջանի էներգետիկ նշանակությունը Եվրոպայի համար, որը կարող է քաղաքական ազդեցության գործոն լինել։

Բաքվի՝ եվրոպական ընտանիքից ինքնամեկուսացման հնարավոր սցենարին զուգահեռ, միջազգային հեղինակավոր կառույցներն ու վերլուծական կենտրոնները՝ պարբերաբար ահազանգում են, որ Եվրոպայի խորհրդից դուրս գալը կարող է լուրջ հարված հասցնել հենց Ադրբեջանի քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանությանը՝ նրանց զրկելով Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան դիմելու հնարավորությունից։ Եվրոպայի խորհրդից դուրս գալու դեպքում երկիրը կդադարի լինել Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի կողմ, և նոր խախտումների վերաբերյալ քաղաքացիներն այլևս չեն կարողանա դիմել ՄԻԵԴ։

Իսրայելում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը, ինչպես դեռ օրեր առաջ կանխատեսում էին փորձագետները, կանգ է առել։ Այդ թեմային անդրադարձել է իսրայելական հեղինակավոր Haaretz (Հաարեց) պարբերականը, որի հրապարակման համաձայն՝ պատճառը եղել է Ադրբեջանի միջամտությունը։

Պարբերականը հիշեցնում է, որ հունիսի վերջին Իսրայելի կառավարությունը միաձայն հաստատել էր Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին օրինագիծը, որը նախաձեռնել էր երկրի արտգործնախարար Գիդեոն Սաարը։ Սակայն մինչև այն կհասներ Քնեսեթ և կդառնար օրենք, գործընթացը կասեցվել է։

Ըստ Haaretz-ի՝ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի արտաքին քաղաքական հարցերով խորհրդական Հիքմեթ Հաջիևը կապ է հաստատել Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի հետ։ Դրանից հետո, Նեթանյահուի անձնական միջամտությամբ, օրինագիծը հանվել է խորհրդարանի օրակարգից։ Թուրքագետ Ռուբեն Սաֆրաստյանը նկատում է, որ սա մի քանի բան կարող է նշանակել.

«Եթե Haaretz-ի հրապարակումը իսկապես համապատասխանում է իրականությանը, ապա պետք է ենթադրենք հետևյալը։ Իսրայելը որոշակի կախվածություն ունի Ադրբեջանից։ Դա ՝մեկ։ Երկրորդը՝ այդ կախվածությունն ինչպիսին պետք է լինի։ Մենք գիտենք, որ Իսրայելը բավական մեծ քանակությամբ զենք–զինամթերք է վաճառել Ադրբեջանին։ Պարզ է, որ սա, իմ կարծիքով, տվյալ դեպքում կարևոր չի եղել, որ Իսրայելը համաձայնել է Ադրբեջանի այդ հորդորին»։

Թեև Թուրքիան և Ադրբեջանը հրապարակայնորեն դեմ էին, որ Իսրայելը ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը, հարցի վերաբերյալ Բաքվի հայտարարությունը նկատելիորեն ավելի դիվանագիտական տոն ուներ։ 

«1915-ի իրադարձությունների շուրջ պատմական փաստերի խեղաթյուրումը և պատմական բարդ խնդրի հանգեցումը քաղաքական որոշման՝ առանց ամուր իրավական կամ գիտական հիմքի, անընդունելի է: Հորդորում ենք Իսրայելի կառավարությանը վերանայել այս որոշումը»,— ասվում էր հայտարարության մեջ։

Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու Իսրայելի մտադրությունը շատ վերլուծաբաններ դիտարկում էին քաղաքական ուղերձ Թուրքիային։ Վերջին տարիներին Անկարան Իսրայելի գործողությունները Գազայում բազմիցս բնութագրել է որպես ցեղասպանություն։ Ուստի փորձագետներից ոմանք Իսրայելի կառավարության որոշումը դիտարկում էին հենց այդ համատեքստում։

Սակայն Ադրբեջանը, որ միաժամանակ ռազմավարական հարաբերություններ ունի թե՛ Թուրքիայի, թե՛ Իսրայելի հետ, ըստ Haaretz-ի հրապարակման, փորձել է կանխել Թել Ավիվի այդ քայլը։ Ռուբեն Սաֆրաստյանը կարծում է, որ Ադրբեջանից Իսրայելի կախվածության մեկ այլ գործոն էլ կա՝ կապված Իրանի հետ․

«Պետք է ենթադրենք, որ Ադրբեջանը կարևոր է Իսրայելի համար այն առումով, որ Իրանի հետ կապված հնարավորություններ է ընձեռում Ադրբեջանը՝ տրամադրելով իր տարածքը Իսրայելին։ Կոնկրետ դրանք ինչ են՝ ես չեմ կարող ասել։ Այսինքն՝ Իսրայելը ուղղակիորեն շահագրգռված է, որ Ադրբեջանը դա շարունակի անել այն, ինչ որ մինչև հիմա արել է կամ թույլ տալ անել»։

Haaretz-ը հիշեցնում է՝ CNN-ը հունիսին հաղորդել էր, որ փետրվարին Իրանի դեմ սկսված պատերազմի օրերին իսրայելական ուժերը գործել են նաև ադրբեջանական տարածքից։ Բացի դրանից՝ նշվում է, որ այսօր Բաքուն Թել Ավիվի հիմնական էներգետիկ գործընկերներից է։ Ադրբեջանից է մատակարարվում Իսրայելի սպառած նավթի զգալի մասը։ Իսրայելական պարբերականը նաև հիշեցրել է, որ Ադրբեջանը տարիներ շարունակ իսրայելական սպառազինություն և ռազմական տեխնոլոգիաներ է ձեռք բերում, որոնք մեծ արդյունավետությամբ կիրառվել են 44–օրյա պատերազմում։ Ռուբեն Սաֆրաստյանը նկատում է, որ այդ ամենը միաժամանակ ազդել է, որ Իսրայելը կատարի Ադրբեջանի հորդորը։

Իսրայելի արտգործնախարար Սաարը հերքել է Haaretz-ի մեղադրանքները՝ լրատվամիջոցին ասելով. «Կա կառավարության որոշում [Ցեղասպանությունը ճանաչելու վերաբերյալ], և այն միաձայն է ընդունվել… այն չի փոխվի, և դա է կարևոր ու պատմական փաստը»։

Սակայն օրինագիծը Քնեսեթի օրակարգում գործնականորեն այլևս չկա։ Այն հետ է կանչվել խորհրդարանի արձակուրդից անմիջապես առաջ, և ճանաչման հարցը հետաձգվել է անորոշ ժամկետով։ Այս իրավիճակից հետո որքանո՞վ է իրատեսական, որ Իսրայելը մոտ ապագայում կրկին վերադարձնի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը խորհրդարանի օրակարգ, և ի՞նչը կարող է ազդի այդ գործընթացի վրա։

Թուրքագետ Ռուբեն Սաֆրաստյանը հիշեցնում է իր կանխատեսումը, որ Քնեսեթը երբեք չի ընդունի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին բանաձև, թեև հարցը ժամանակ առ ժամանակ Իսրայելը կարող է հրապարակ բերել.

«Իսրայելը օգտագործում է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման խնդիրը իր, այսպես կոչված, աշխարհաքաղաքական նպատակների համար՝ կապված Թուրքիայի հետ։ Թուրքիայի հակաիսրայելական հռետորաբանությանը ինչ-որ ձևով հակահարված տալու համար»։

Պատահական չէ, որ Իսրայելի կառավարության որոշումը ձևականորեն չի չեղարկվել, բայց Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը փաստացիորեն սառեցվել է։ Ռուբեն Սաֆրաստյանը համոզված է, որ Թուրքիայի և Իսրայելի, այսպես կոչված, հռետորաբանական պատերազմը կշարունակվի, նույնիսկ կարող է ավելի սրվել։ Սակայն նա չի կարծում, որ հարցը կարող է ունենալ շարունակություն։

Զրուցակիցս՝ Լիանա Նավասարդյանը, Wildberries-ի մշտական հաճախորդներից է։ Պատմում է ՝ ամսական մոտ 30 հզր դրամի գնումներ է կատարում հարթակից։ Սակայն այս ամիս Լիանայի պատվերը ուշանում է․

«Եղել է, որ տվել է՝ ապրանքը ուշ կհասնի, բայց որ սկզբում ժամկետ նշի, հետո փոխի օրը, ավելի ուշ նշի, չէր եղել։ Էս անգամ երեխայիս համար գնումներ եմ կատարել։ Երեկ՝ երեկոյան, տվել է, որ ապրանքը կհասնի ամսի 30–ին, բայց պետք է հասներ 19–ին։ Ու գիտե՞ք՝ ինչ նկատեցի․ առաքման օրվա վրա գիծ էր քաշված»։

Զրուցակիցս ասում է, որ հետո է լսել, որ ուկրաինական անօդաչու սարքերը հարվածել են  Wildberries-ի երկու խոշոր պահեստների։ Դրանցից մեկը Տամբովի մարզի Կոտովսկ քաղաքում է՝ Ուկրաինայի սահմանից մոտ 360 կմ հեռավորության վրա, իսկ մյուսը՝ Մոսկվայի մերձակա Էլեկտրոստալ քաղաքում։ Ռուսաստանի իշխանությունների հրապարակած տվյալներով՝ հրթիռակոծությունից 9 մարդ է մահացել, ավելի քան 80 մարդ՝ տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ ստացել։

Wildberries-ի համահիմնադիր և գործադիր տնօրեն Տատյանա Կիմը տեղի ունեցածը բնութագրել է որպես «սարսափելի գիշեր» Ռուսաստանի և ընկերության համար։ Նա ցավակցություն է հայտնել զոհվածների ընտանիքներին։ Համացանցում հրապարակված լուսանկարներն ու տեսանյութերը ցույց են տալիս, որ Էլեկտրոստալի պահեստի հրդեհը լայնածավալ է եղել։

Կադրերում սև ծխի հսկայական ամպեր են երևում։

Հատկանշական է, որ ուկրաինական հարձակումից տասը օր առաջ Wildberries-ը փոփոխություն էր կատարել վաճառողների հետ կնքվող պայմանագրում։ Ըստ այդմ՝ սահմանվել էր, որ ռազմական գործողությունների ժամանակ ոչնչացված ապրանքների համար ընկերությունը փոխհատուցում չի տրամադրելու։ Այդ պայմաններն ուժի մեջ մտան հուլիսի 7-ին:

Սոցիալական ցանցերում օգտատերերը սկսեցին ակտիվորեն քննարկել պայմանագրային փոփոխությունները։ Քննարկումներին մասնակցող վաճառողներից մեկը գրել է.

«Ինչ սկսել են դրոնների հարձակումներն ակտիվանալ, բոլորը փորձում են իրենց վրայից պատասխանատվությունը գցել։ Նույնպիսի պայմանագիր է ստորագրել տվել նաև Ozon-ը։ Ճշտել եմ, որ Պոդմոսկովյեի խոշոր պահեստների մեծ մասն էլ է արդեն պահանջում նման պայմանագիր. կա՛մ ստորագրում ես, կա՛մ դուրս բերում ապրանքդ պահեստից»։

Մեկ այլ օգտատեր էլ հարցնում է․

 «Բայց ո՞նց զուգադիպեց․ օրենքը հանեցին ու մի քանի օր հետո պայթեցրին»։

Wildberries-ը հերքել է կասկածներն ու մեղադրանքները՝ հայտարարելով, որ ընկերության «Կոլեդինո» լոգիստիկ կենտրոնն աշխատում է բնականոն ռեժիմով, բոլոր հիմնական գործընթացներն անխափան են։ Այնուամենայնիվ, սպառողները դժգոհում են պատվերների ուշացումից․

«Ես չգիտեմ՝ կգա պատվերս, թե չէ։ Ընկերներիցս էլ եմ լսում, որ իրենց ապրանքները շատ են ուշանում»։

Պայթյուններից և հրդեհներից հետո Wildberries-ի հիմնադիր Տատյանա Կիմը հայտարարեց, որ ընկերությունը փոխհատուցման և ֆինանսական աջակցության մեխանիզմներ է մշակում հարձակման ենթարկված լոգիստիկ կենտրոններում իրենց ապրանքը կորցրած վաճառողների համար՝ անկախ պայմանագրային փոփոխություններից։

Բացի այդ՝ ընկերությունը ֆինանսապես կաջակցի նաև զոհվածների ընտանիքներին և վիրավորներին։

Իսկ Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին տեսաուղերձում ասել է․

«Սրանք ռուսական լոգիստիկ օբյեկտներ են՝ պահեստներ, որոնք օգտագործվում էին պատերազմի համար անհրաժեշտ նյութերի՝ նավիգացիոն սարքավորումների, անօդաչու սարքերի արտադրության բաղադրիչների և ռուսական բանակի այլ մատակարարումների համար»։

Նշենք, որ ռուսական Ozon էլեկտրոնային առևտրի հարթակը նույնպես վերանայել է  վաճառողի պայմանագիրը։ Այդ ընկերությունը ևս չի փոխհատուցի վաճառողներին ռազմական գործողությունների, արտակարգ դրության, հրետակոծության, զանգվածային անկարգությունների կամ այլ ֆորսմաժորային իրավիճակների պատճառով կորած կամ վնասված ապրանքի համար։

ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատը հավանություն է տվել Հայաստանի անվտանգության աջակցության ընդլայնմանը։ Այս դիրքորոշումը տեղ է գտել է 2027 ֆինանսական տարվա «Ազգային անվտանգության, պետքարտուղարության և հարակից ծրագրերի ֆինանսավորման մասին» օրինագծում։

Կոնգրեսականներն ընդգծել են անվտանգության կարևորությունը յուրաքանչյուրի համար։ Օրինագծին կից զեկույցում նշվում է, որ Հարավային Կովկասի երկրներին հատկացվող միջոցները պետք է նպաստեն տարածաշրջանում խաղաղության, կայունության, գործակցության և ԱՄՆ ռազմավարական շահերի առաջմղմանը։

Փաստաթղթով առաջարկվում է ավելացնել Հայաստանի համար Միջազգային ռազմական կրթության և պատրաստության, ինչպես նաև Արտասահմանյան ռազմական ֆինանսավորման ծրագրերի ֆինանսավորումը։

Հայաստանին առնչվող հինգ առաջարկ է ներկայացվել։ Կոնգրեսական Դարրել Իսսան առաջարկել է պատժամիջոցներ նախատեսել Ադրբեջանի պաշտոնյաների, կազմակերպությունների և ֆինանսական ցանցերի համար, եթե թշնամական գործողություններ ձեռնարկվեն Հայաստանի դեմ, միաժամանակ առաջարկել է աջակցել խաղաղության գործընթացին։ Նմանատիպ առաջարկով հանդես է եկել նաև կոնգրեսական Գեյբ Ամոն․

«Սահմանափակել Ադրբեջանին տրամադրվող օգնությունը, եթե պաշտպանության նախարարը չհաստատի, որ Ադրբեջանը կատարել է որոշակի պայմաններ՝ ներառյալ զորքերի դուրսբերումը Հայաստանի տարածքից, հայ ռազմագերիների ազատ արձակումը, հայերի Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնալու իրավունքի ճանաչումը և հայկական մշակութային ժառանգության վայրերի պաշտպանության պարտավորության ստանձնումը»։

Կոնգրեսական Բրեդ Շերմանը նույնպես առաջարկել է, որ Միացյալ Նահանգներն օգտագործի իր բոլոր գործիքները՝ ազատելու Ադրբեջանում պահվող հայ գերիներին։ Գրեթե նույն պահանջներով առաջարկ ձևակերպել է նաև կոնգրեսական Ֆրենկ Փալոնը՝ հավելելով հայկական մշակութային ժառանգության վայրերի պաշտպանության երաշխավորումը։

Ամերիկայի հայկական խորհուրդը ողջունել է օրինագծի ընդունումը՝ ընդգծելով, որ այն վկայում է ԱՄՆ-ի կողմից Հայաստանի՝ որպես ռազմավարական գործընկերոջ կարևորության ճանաչման մասին և կարող է նպաստել անվտանգության ոլորտում գործակցության խորացմանը։ Կոնգրեսից հետո նախագիծը ներկայացվելու է ԱՄՆ Սենատի քննարկմանը։ Ամերիկայի հայկական խորհուրդը կոչ է արել Սենատին փաստաթղթի վերջնական տարբերակում պահպանելու Հայաստանի վերաբերյալ ընդունված դրույթները։

Վերջին տարիներին Վաշինգտոնը Երևանին տրամադրել է ավելի քան 20 մլն դոլարի անվտանգային աջակցություն կիբեռանվտանգության, սահմանային վերահսկողության և էներգետիկայի ոլորտներում։ Ստորագրվել է նաև «Համապարփակ ռազմավարական գործընկերության խարտիա»–ն, որը նախատեսում է աջակցություն ռազմական բարեփոխումներին, սպառազինություն ձեռք բերելու հնարավորություններ և ամենամյա համատեղ զորավարժություններ։ Հայ–ամերիկյան հարաբերությունները վերջին տարիներին հասել են ռազմավարական նոր մակարդակի՝ ասում է քաղաքագետ Արեգ Քոչինյանը․

«Վերջին երեք տարիների ընթացքում հայ–ամերիկյան հարաբերությունները զարգանում են աննախադեպ տեմպով։ Մենք, ըստ էության, երեք տարի առաջ սկսեցինք ռազմավարական երկխոսության մակարդակից, որը ամենացածր մակարդակն է գործընկերության։ Կարելի է ասել՝ հարաբերությունները հասցրեցինք ռազմավարական գործընկերության, որից հետո ստորագրեցինք երեք հռչակագիր երեք կարևոր ուղղություններով։ Իսկ հիմա այդ հարաբերությունները հասցրեցինք համապարփակ ռազմավարական գործընկերության մակարդակի։ Ես նայեցի Միացյալ Նահանգներում հարաբերությունների աստիճանակարգման մեջ հաջորդ աստիճանը հարաբերությունների արդեն MNNA-ն է։ Խոսքը ֆորմալ դաշնակցային հարաբերությունների մասին է»։  

Մասնագետների գնահատմամբ՝ Միացյալ Նահանգների հետաքրքրությունը պարզ հիմնավորում ունի՝ անդրկասպյան հաղորդուղիների ամենակարճ ճանապարհն անցնում է Հայաստանով․

«Միջին միջանցքի կամ տրանսկասպյան հաղորդուղների գաղափարը Վաշինգտոնում շատ մեծ շրջանակ փորձագետների, քաղաքական գործիչների, քաղաքական էլիտայի ներկայացուցիչների պատկերացման մեջ Եվրասիայի ապագայում շատ մեծ տեղ է զբաղեցնում։ Քաջ հայտնի է, որ այդ տրանսկասպյան հաղորդուղիների դեպի արևմուտք գնալու հնարավոր ամենակարճ ճանապարհն անցնում է Հայաստանով, էլ չասենք, որ դրա այլընտրանքը, որ պետք է անցնի Վրաստանով, այս պահին Վաշինգտոնում առանձնապես մեծ պոպուլյարություն չունի»։

Ամերիկյան աջակցության ծավալից և ուղղություններից անկախ՝ Հայաստանի անվտանգային միջավայրը ձևավորվում է նաև TRIPP ծրագրով, որն այս փուլում համարվում է Հայաստանի անվտանգության գլխավոր երաշխիքը։

Մինչ աշխարհի ուշադրությունը կենտրոնացած է պատերազմների, տնտեսական ճգնաժամերի և քաղաքական իրադարձությունների վրա, մեկ այլ մրցավազք շարունակվում է գրեթե աննկատելիորեն։ Այստեղ գլխավորը ոչ թե զինատեսակներն  ու զինանոցն են, այլ ալգորիթմները, տվյալներն ու հաշվողական համակարգերի հզորությունը։

Ամեն ինչ սկսվեց ChatGPT-ից։ 2022 թվականի վերջին OpenAI-ի ստեղծած չատբոտը մի քանի շաբաթում դարձավ միլիոնավոր մարդկանց ամենօրյա զրուցակիցը՝ ցույց տալով, որ մեքենան ոչ միայն հաշվում է կամ որոնում, այլև քեզ հետ մտածում, գրում, վերլուծում, ծրագրավորում, թարգմանում և անգամ ստեղծագործում։ Այդ պահից տեխնոլոգիական աշխարհը բաժանվեց երկու շրջանի՝ մինչև ChatGPT-ն և դրանից հետո։

Մրցակիցների արձագանքը չուշացավ։ Google-ը ներկայացրեց Gemini-ն՝ միավորելով իր որոնողական ու թվային հսկայական էկոհամակարգի ուժը արհեստական բանականության հետ։ Anthropic-ը ստեղծեց Claude-ը, որն անմիջապես հայտնի դարձավ ծավալուն տեքստեր վերլուծելու և ծրագրավորման բարդ խնդիրներ լուծելու կարողությամբ։ Microsoft-ը Copilot-ն  արագորեն վերածվեց գրասենյակային աշխատանքում թվային օգնականի, իսկ Իլոն Մասկի xAI-ը ներկայացրեց Grok-ը՝ փորձելով այն դարձնել աշխարհի իրադարձություններին արձագանքող զրուցակից։

Մինչ ամերիկյան տեխնոլոգիական հսկաները պայքարում են առաջատարի դիրքի համար, մրցավազքին նոր թափ է հաղորդում Չինաստանը։ Վերջին օրերին ուշադրության կենտրոնում է Պեկինում գործող Moonshot AI ստարտափի նոր Kimi K3 մոդելը։ Մասնագետների գնահատմամբ՝ այն իր հնարավորություններով արդեն մրցում է ChatGPT-ի և Claude-ի առաջատար տարբերակների հետ՝ ցույց տալով, որ արհեստական բանականության համաշխարհային մրցավազքում Չինաստանն այլևս երկրորդ պլանում չէ։

Arena արհեստական ​​ինտելեկտի համակարգերի գնահատման հարթակի համահիմնադիր Անաստասիոս Անգելոպուլոսը սոցիալական ցանցի իր էջում գրել է։ Մեջբերում․

«Սա կարող է լինել տարվա ամենամեծ թողարկումը և նշանավորել այն պահը, երբ չինական բաց կոդով մոդելները գերազանցում են ամերիկյան փակ մոդելները։ Ավելի շատ արդյունքներ են հայտնվում, որոնք հավանաբար կապացուցեն Պեկինի առաջատարությունը»։

Հավանաբար պատահական չէր, որ Kimi K3-ի ներկայացումը տեղի ունեցավ Չինաստանի նախագահ Սի Ցզինպինի՝ Շանհայում Արհեստական բանականության համաշխարհային համաժողովի բացման ելույթից ընդամենն օրեր առաջ։

Չիպերի և առաջատար տեխնոլոգիաների հասանելիության նկատմամբ ԱՄՆ սահմանափակումները, Չինաստանի նախագահի խոսքով, Պեկինին ստիպել են արագացնելու սեփական տեխնոլոգիական զարգացումը։ Հետևաբար, արհեստական բանականության ոլորտում մրցակցությունը երկու խոշորագույն տնտեսությունների միջև դարձել է ոչ միայն տեխնոլոգիական, այլև ռազմավարական պայքար․

«Մեկ լարը չի կարող մեղեդի ստեղծել, և մեկ ծառն անտառ չի ստեղծում։ Արհեստական ​​բանականության զարգացումը պետք է լինի ոչ թե մի երկրի մենակատարումը, այլ գլոբալ գործակցության համանվագը։ Մենք պետք է ամրապնդենք անվտանգության ցանկապատերը, կանխենք չարաշահումը և չարամիտ օգտագործումը, և ապահովենք, որ արհեստական ​​բանականությունը միշտ մարդկային վերահսկողության տակ լինի։ Միևնույն ժամանակ մենք պետք է դեմ լինենք միջազգային անվտանգության և ազգային անվտանգության փոխարեն արհեստական ​​բանականության ոլորտում մեկ երկրի անվտանգության մեծացմանը»։

Արհեստական բանականությունն արդեն դարձել է տնտեսական և քաղաքական ազդեցության կարևոր գործիք։ Միլիարդավոր դոլարներ են ուղղվում նոր մոդելների ստեղծմանը, հսկայական տվյալների կենտրոնների կառուցմանը և նոր սերնդի չիպերի արտադրությանը։ Աշխարհի խոշորագույն ընկերությունները պայքարում են լավագույն մասնագետների համար, իսկ պետություններն արհեստական բանականությունը դիտարկում են ոչ միայն տնտեսական աճի շարժիչ, այլև տեխնոլոգիական անկախության հարց։

Բայց որքան մեծանում են հնարավորությունները, այնքան շատանում են նաև հարցերը։ Ո՞վ է պատասխանատվություն կրելու արհեստական բանականության սխալների համար, որտեղո՞վ է անցնում ստեղծագործության և պատճենման սահմանը։ Ինչպե՞ս պետք է պաշտպանվեն անձնական տվյալները և կանխվեն կեղծ տեղեկության ալիքները։ Այս հարցերի պատասխաններն այսօր նույնքան հուզում են կառավարություններին, միջազգային կառույցներին ու հենց տեխնոլոգիական ընկերություններին, որքան հաջողությունը՝ տեխնոլոգիական մրցավազքի մասնակիցներին։

Թուրքիայի մաքսային համակարգում ներդրվել է Հայաստանի պաշտոնական կոդը՝ 077։

Թուրքիայի առևտրի նախարարությունը Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի շրջանակում մաքսային համակարգի տեխնիկական կարգավորում է իրականացրել։ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև առևտրաշրջանառության ծավալն այժմ մոտ 335-350 մլն դոլար է։ Նպատակ կա կարճաժամկետ հեռանկարում այդ ցուցանիշը հասցնել 1 մլրդ դոլարի։

Մինչև այս փոփոխությունը, վերջին ամիսներին հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման համատեքստում տեղի էր ունեցել ևս երկու կարևոր իրադարձություն, որոնք Հայաստանում ներքաղաքական թեժ պայքարի պատճառով ինչ-որ չափով անուշադրության մատնվեցին, ասում է Թուրքիայի հետ բանակցություններում Հայաստանի ներկայացուցիչ Ռուբեն Ռուբինյանը։ Առաջինը նա ընդգծում է փաստը, որ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հնարավոր դարձավ ուղիղ առևտուրը։

«Մինչև այս, Հայաստանի և Թուրքիայի միջև մաքսային իմաստով ուղիղ առևտուր հնարավոր չէր։ Այսինքն, օրինակ, եթե մարդը Հայաստանից Թուրքիա բան էր արտահանում կամ Թուրքիայից Հայաստան էր ներմուծում, այդ ապրանքները գնում էին Վրաստան, մաքսային ընթացակարգեր անցնում, հետո վերաձևակերպում էին, գալիս էին Հայաստան։ Հիմա տեսականորեն Հայաստանից Թուրքիա կամ Թուրքիայից Հայաստան ապրանք ներմուծելու դեպքում արդեն ուղիղ նշվում է․ Թուրքիայից, ասենք՝ վերջնակետը Հայաստան, կամ Հայաստանից վերջնակետը՝ Թուրքիա։ Սա ահռելի պարզեցում կլինի առևտրի համար և՛ հեշտացում, և՛ արագացում»։

Թուրքիայի հետ բանակցությունների պատասխանատուն առանձնացնում է նաև այն, որ Հայաստանը հնարավորություն ստացավ օգտագործելու Ախալքալաք-Կարս երկաթգիծը։

«Տնտեսվարողները հնարավորություն կունենան այդ երկաթգիծը օգտագործելու և՛ երկկողմ առևտրի համար, և՛ տրանզիտի համար։ Որպեսզի հասկանաք սրա կարևորությունը, օրինակ, մինչև կես տարի առաջ Հայաստանից երկաթգծով աշխարհում որևէ տեղ հնարավոր էր բան տանել միայն մեկ վայր` Վրաստան, այսինքն, Թբիլիսի կամ Փոթի։ Ախալքալաք-Կարս երկաթգիծը Հայաստանի համար ապաբլոկավորումով, արդեն մենք կարող ենք բաներ տանել Եվրոպա, ամբողջ Եվրոպա տանել և բերել։ Բացի դրանից, եթե չեմ սխալվում, նաև Սիրիա, որովհետև երկաթգծով Սիրիայի հետ էլ կապ կա։ Հիմա ամբողջ աշխարհը մեզ համար բաց է, իհարկե, դեռ Վրաստանի տարածքով միջնորդավորված, և մենք աշխատում ենք, որպեսզի ուղիղ դա լինի»։

Ուղիղ կապն ապահովելու համար աշխատանքային խումբ է ձևավորվել Գյումրի-Կարս երկաթգծի գործարկման համար։ Տեղանքի ուսումնասիրությունը, տեխնիկական գնահատումներն արդեն արված են։ Հայկական կողմն ակնկալում է, որ այս նպատակն էլ հնարավորինս շուտ կիրագործվի։ Հայ-թուրքական հարաբերություններում, սակայն, դեռևս չիրականացված է մնում կողմերի միջև առաջին պայմանավորվածությունը, համաձայն որի, հայ-թուրքական սահմանը պետք է բացվեր երրորդ երկրների քաղաքացիների և դիվանագիտական անձնագիր ունեցողների համար:

Հայաստանի արտգործնախարարության գնահատումով՝ Թուրքիայի հետ Հայաստանի հարաբերությունների կարգավորման առումով ամեն փուլում շոշափելի առաջընթաց է գրանցվում։ Արտգործնախարար Միրզոյանը այս ձևակերպումն արել էր վերջերս Աժ-ում գերատեսչության կատարողականի քննարկման ժամանակ․

«Ուզում եմ վստահություն հայտնել, որ առաջիկայում, ըստ էության, ամբողջական կարգավորում կունենանք»։

Թուրքիայի և Հայաստանի միջև դիվանագիտական հարաբերություններ դեռ չկան, իսկ սահմանը փակ է 1993 թվականից՝ Անկարայի նախաձեռնությամբ, որը կարգավորումը պայմանավորում է հայ-ադրբեջանական հարաբերություններով։

Ադրբեջանի արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովն, ի դեպ, Մոսկվայում իր ռուս պաշտոնակից Սերգեյ Լավրովի հետ հանդիպումից հետո մամուլի ասուլիսի ժամանակ անդրադարձել է Հայաստանի հետ բանակցություններին՝ վկայակոչելով նախաստորագրված խաղաղության պայմանագիրը և փաստացի հաստատված խաղաղությունը։

Նա հույս է հայտնել, որ տարածաշրջանում փոխադարձ վստահությունը ապագայում գերակշռող կլինի։ Բայրամովը խոսել է հարաբերությունների մասին, որոնք հաստատված կլինեն միջազգային իրավունքի, տարածքային ամբողջականության, ինքնիշխանության և միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների անքակտելիության սկզբունքներով։  

Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հաստատված փաստացի խաղաղությունը մշտապես ընդգծում է նաև պաշտոնական Երևանը։