Մարիամ Հովսեփյան — Հայաստանի Հանրային Ռադիո https://hy.armradio.am Պաշտոնական կայք Mon, 26 May 2025 12:09:51 +0000 hy-AM hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.9.4 https://hy.armradio.am/wp-content/uploads/2026/05/cropped-favicon-32x32.png Մարիամ Հովսեփյան — Հայաստանի Հանրային Ռադիո https://hy.armradio.am 32 32 Հայկական պետականության վերստեղծումը և թուրքական գործոնը. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/657213 Mon, 26 May 2025 12:09:48 +0000 https://hy.armradio.am/?p=657213 Հայաստանի առաջին հանրապետության ծնունդը պայմանավորված էր աշխարհաքաղաքական մի շարք հանգամանքներով։ Դրանց հանրագումարում, երկարատև ընդմիջումից հետո, հայ ժողովուրդը կրկին ձեռք բերեց անկախ պետականություն։ Դա բավական բարդ և դժվարին գործընթաց էր։

Հայոց ինքնիշխանության վերստեղծման մեջ էական դեր ունեին մի քանի գործոններ։ Դրանց մեջ էր հայ ազգային-ազատագրական պայքարն իր տարատեսակ դրսևորումներով։

Գործոնների շարքում առանձնահատուկ էր 1917 թ․ հոկտեմբերին Ռուսաստանում տեղի ունեցած հեղափոխությունն իր հետևանքներով, երբ այնտեղ ձևավորված նոր իշխանությունները պաշտոնապես չճանաչվեցին նույն ժամանակահատվածում Անդրկովկասում գործող իշխանության տեղական մարմինների կողմից։ Այս ամենին գումարվում էր տարածաշրջանում թուրքական գործոնի ուժեղացումը։

Թեմային է անդրադառնում ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Համո Սուքիասյանը:

]]> Նայիմ բեյը՝ հայերի կոտորածի ու տեղահանության ականատես-վկա․ «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/655175 Mon, 19 May 2025 12:50:43 +0000 https://hy.armradio.am/?p=655175 1915 թ․ Հալեպում և Մեսքենեում հայտնված հայ տարագիրների հետագա ճակատագրի վերաբերյալ տեղեկությունները և հրամանները գտնվում էին Նայիմ բեյի անմիջական հսկողության տակ։ 1915-1917 թթ․ նա Հալեպում հայերին տեղահանող տեսչության գլխավոր քարտուղարն էր։

Այս թուրք պաշտոնյան դարձել էր հայության հանդեպ իրագործվող հանցագործությունների և կոտորածների ականատեսը։ Նրա միջոցով մահվան ճանապարհից փրկված արևմտահայ հայտնի մտավորական Արամ Անտոնյանը կարողանում է հարաբերություններ հաստատել բեյի հետ։ Նայիմ բեյն Անտոնյանին է տալիս հայերի ոչնչացման վերաբերյալ իր մոտ եղած գաղտնի փաստաթղթեր, այդ թվում՝ Թալեաթի ծածկագիր հեռագրերը։

Թեմային է անդրադառնում ՀՑԹ-ի և Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի գիտաշխատող Միհրան Մինասյանը։

]]> Արամ Անտոնյանը` փաստահավաք. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/653386 Mon, 12 May 2025 05:43:16 +0000 https://hy.armradio.am/?p=653386

1915 թվականի թոհուբոհի մեջ կային մտավորականներ, որոնք սկսեցին փաստահավաք աշխատանք իրականացնել՝ հավաքելով նյութեր արևմտահայության կոտորածի, տեղահանության և ունեցվածքի բռնագրավումների մասին։ Նման անհատների շարքում իր ուրույն տեղն ունի Արամ Անտոնյանը։ Սիրիական անապատ աքսորված Անտոնյանը 23 անգամ փախուստի փորձ է արել, և դա, ի վերջո, նրան հաջողվել է։ Հալեպում եղած ժամանակ Նայիմ բեյից ձեռք է բերել Մեծ եղեռնի վերաբերյալ պետական, պաշտոնական մի շարք վավերագրեր։ Նա դրանք հրատարակել է «Այն սև օրերը» ու «Նայիմ բեյի հուշերը» գրքերում։

Թեմային է անդրադառնում Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի և Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի գիտաշխատող Միհրան Մինասյանը։

]]> Գրիգորիս Պալաքյանի «Հայ գողգոթան»՝ Մեծ եղեռնը վերապրածի վկայություն. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/651809 Mon, 05 May 2025 08:43:00 +0000 https://hy.armradio.am/?p=651809 1915 թ․ ապրիլի 24-ին ձերբակալվեց, աքսորվեց և ոչնչացվեց արևմտահայ մտավորականների սերուցքը։ Դրան հաջորդեցին հայրենի երկրից ժողովրդի բռնի տարհանումն ու եղեռնագործությունը։ Մուդրոսի զինադադարից հետո Կ․Պոլսում հրատարակված «Ճակատամարտ» օրաթերթում Երվանդ Օտյանը ներկայացրել է Օսմանյան խորհրդարանի պատգամավորներ Գրիգոր Զոհրապի և Վարդգես Սերենկյուլյանի ձերբակալության, աքսորի ու նահատակության պատմությունը։ Գրիգորիս Պալաքյանն էլ իր «Հայ գողգոթան» վերնագրով աշխատության մեջ 1914-1920 թթ․ արևմտահայ գավառում տեղի ունեցած դեպքերն ու կոնկրետ անձանց հետ կատարվածը նկարագրել է որպես Մեծ եղեռնը վերապրած ականատես վկա։

Թեմային է անդրադառնում ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Դավիթ Գասպարյանը։

]]> 1915 թվականի կոտորածն ու տեղահանությունն ականատեսի՝ Հենրի Մորգենթաուի հուշերում. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/650090 Mon, 28 Apr 2025 08:26:17 +0000 https://hy.armradio.am/?p=650090 Օսմանյան կայսրությունում հայերի հանդեպ 1915 թվականին իրականացված կոտորածները, նրանց ունեզրկումն ու տեղահանությունը հայրենի բնակավայրերից, անտարբեր չէր թողել այդ երկրում իրենց դիվանագիտական ու միսիոներական աշխատանքն իրականացնող օտարազգի դեսպաններին, հյուպատոսներին և միսիոներներին։

Նրանց մեջ իր հայապաշտպան ձեռնարկներով ու ակտիվությամբ առանձնանում էր Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուն։ Նա իր հուշերում իբրև ականատես է անդրադարձել երիտթուրքական իշխանությունների կողմից իրագործված հայերի բռնագաղթի ծրագրին, դրա բուն նպատակին, մեթոդներին, ժամանակագրությանը, ընդգրկման ծավալներին և արդյունքներին։

Թեմային է անդրադառնում ՀՑԹԻ-ի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Թեհմինե Մարտոյանը։

]]> Օսմանյան տնտեսության մեջ հայկական կապիտալի հաջողությունը վտանգավոր էր. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/648186 Mon, 21 Apr 2025 07:06:57 +0000 https://hy.armradio.am/?p=648186 Հայտնի դիվանագետ Հենրի Մորգենթաուն, Օսմանյան կայսրությունում որպես ԱՄՆ դեսպան, իր աշխատանքային գործունեության ընթացքում բազմիցս առնչվել էր արևմտահայ քաղաքական գործիչների և ազգային մարմինների ղեկավարների հետ։ Նրա ուշադրությունից չէր վրիպել իշխանությունների վարած քաղաքականությունը հայերի և ընդհանրապես քրիստոնյաների նկատմամբ։ Նա կարծում էր, որ մասնավորապես հայերի հանդեպ կառավարության դիրքորոշումը պայմանավորված էր հատկապես Արևմտյան Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքով և Օսմանյան կայսրության տնտեսության մեջ հայկական կապիտալի նկատելի հաջողությամբ։

Թեմային է անդրադառնում Հայոց ցեղասպանության թանգարանի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Թեհմինե Մարտոյանը։

]]> Հենրի Մորգենթաուի հիշատակած փաստերը երիտթուրքերի քաղաքականության մասին․ «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/646472 Mon, 14 Apr 2025 08:14:00 +0000 https://hy.armradio.am/?p=646472 ԱՄՆ պետդեպարտամենտի պահոցներում են գտնվում 1913-1916 թթ․ Օսմանյան կայսրությունում ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուի կողմից իր կառավարությանն ուղարկված բազմաթիվ փաստաթղթեր և վավերագրեր։ Դրանց մեջ մեծ թիվ են կազմում հայերի նկատմամբ երիտթուրքական իշխանությունների իրականացրած կոտորածի ու թալանի քաղաքականության վերաբերյալ փաստեր և վկայություններ պարունակող նրա նամակներն ու հեռագրերը։

Թեմային է անդրադառնում Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Թեհմինե Մարտոյանը։

]]> «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի որոշումները հայերի համար. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/644652 Mon, 07 Apr 2025 08:58:20 +0000 https://hy.armradio.am/?p=644652 1913 թ․ հայերի և Օսմանյան կայսրության մյուս ոչ մուսուլման ժողովուրդների կյանքում բացասական փոփոխություններ եղան երիտթուրքական երկրորդ հեղաշրջումից հետո։ Դրա հետևանքով տեղի ունեցավ պետության և կուսակցության լիակատար սերտաճում ու միակուսակցական վարչակարգի հաստատում։ 

Իրադարձությունների նման զարգացումը թույլ տվեց «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեին իրագործել նախկինում կայացրած իրենց  որոշումները։ Թեմային է անդրադառնում Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի Համեմատական ցեղասպանագիտության  բաժնի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Ռեգինա Գալուստյանը։

]]> Երիտթուրքերի քաղաքականությունը ճակատագրական դարձավ հայերի համար. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/643047 Mon, 31 Mar 2025 09:12:00 +0000 https://hy.armradio.am/?p=643047 19-րդ դարի կեսին եվրոպական երկրներից Օսմանյան կայսրություն թափանցեցին հասարակական-քաղաքական մի շարք հոսանքներ։ Դրանք իրենց արտացոլումը ստացան մասնավորապես երիտթուրքական կուսակցության ծրագրային տեսլականում՝ նրանց կողմը գրավելով մի շարք ժողովուրդների կուսակցություններին։ Իշխանության գալուց հետո «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի վարած քաղաքականությունը ճակատագրական հետևանքներ ունեցավ մասնավորապես հայության համար։

Թեմային է անդրադառնում Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի Համեմատական ցեղասպանագիտության բաժնի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների թեկնածու Ռեգինա Գալուստյանը։

]]> Փետրվարյան ապստամբությունն ի սկզբանե դատապարտված էր անհաջողության. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/641184 Mon, 24 Mar 2025 07:01:30 +0000 https://hy.armradio.am/?p=641184 1921 թվականի փետրվարին Հայաստանում տեղի ունեցած ապստամբության մասնակիցները, հավանաբար, հույս ունեին, որ կհասնեին հաջողության։ Աշխարհաքաղաքական հանգամանքները դրա ավարտի մեկ այլ ելք կանխորոշեցին։  Հայաստանի Առաջին հանրապետության առաջին վարչապետ  Հովհաննես Քաջազնունին այդ մասին ժամանակին գրել էր, որ Փետրվարյան ապստամբությունն ի սկզբանե էր դատապարտված անհաջողության։ Եվ դա, ըստ նրա, ուներ իր հիմնավոր պատճառները։

Թեմային է անդրադառնում սփյուռքագետ, քաղաքագետ Վահրամ Հովյանը։

]]> Փետրվարյան համաժողովրդական տարերային ապստամբություն. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/639423 Mon, 17 Mar 2025 07:10:00 +0000 https://hy.armradio.am/?p=639423 1921 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած  Փետրվարյան ապստամբության թեման մասնագիտական շրջանակների կողմից մեզանում տարիներ շարունակ շահարկումների է ենթարկվել։ Տարբեր կարծիքների հիմքում ավելի շատ կուսակցական և քաղաքական շարժառիթներ են ընկած եղել։

Փետրվարյան ապստամբության պատճառները փորձել են բացահայտել առաջին հերթին դրա անմիջական մասնակիցները, ղեկավար դեմքերը։ Նրանց տեսակետները պարունակում են օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գնահատականներ ու եզրահանգումներ, բայց դրանք կարևոր են հատկապես այդ դեպքերին առնչվող փաստական նյութը հարստացնելու առումով։

Ինչպես վկայել է Հայաստանի Առաջին հանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանը, ներքին ու արտաքին պատճառները ժողովրդի մեջ առաջացրել էին ընդհանուր հիասթափություն և զայրույթ, ինչն էլ փետրվարի 18-ին հանգեցրել էր համաժողովրդական տարերային ապստամբության։ 

Թեմային է անդրադառնում սփյուռքագետ, քաղաքագետ Վահրամ Հովյանը։

]]> Մկրտիչ Խրիմյանի անմիջական հսկողության տակ էր «Սև խաչ» խմբակի գործունեությունը. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/637786 Mon, 10 Mar 2025 06:23:00 +0000 https://hy.armradio.am/?p=637786 Արևմտահայ ազատագրական խմբերի ու կազմակերպությունների գործունեությանն անդրադառնալիս կարելի է առանձնացնել երկու անհատի՝ Խրիմյան Հայրիկի և Գարեգին Սրվանձտյանցի ներդրումը դրանց կազմակերպման ու կայացման գործում։

1880-ական թվականներին Արևմտյան Հայաստանի զանազան վայրերում ստեղծվում են Հայաստшնի ազատագրության նպատակը հետապնդող գաղտնի կազմակերպություններ։ Այդ խմբակների գործիչները, կարծես իրարից անկախ, կապ են հաստատում Մկրտիչ Խրիմյանի հետ՝ խորհուրդներ և աջակցություն ստանալով նրանից։

Այս հանգամանքը հավաստում են Վանում գտնվող տարբեր երկրների հյուպատոսների և նրանց գործակալների զեկուցագրերը, բազմաթիվ արխիվային վավերագրեր։ Անմիջապես Խրիմյանի հսկողության տակ էր ընթանում Վանի «Սև խաչ» գաղտնի կազմակերպության ծավալած գործունեությունը։ Թեմային է անդրադառնում սփյուռքագետ, քաղաքագետ Վահրամ Հովյանը։

]]> Մկրտիչ Փորթուգալյանը պատրանք էր համարում մեծ տերությունների միջամտությունը. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/636113 Mon, 03 Mar 2025 08:10:34 +0000 https://hy.armradio.am/?p=636113 Հայ ազատագրական կազմակերպությունների և խմբերի ձևավորման մեջ կարևորվում է նվիրյալ հայորդիների դերը։

Նրանց շարքում կարելի է հիշատակել Խաչատուր Կերեքցյանին և Մկրտիչ Փորթուգալյանին։ Նրանք երկուսն էլ կողմ էին հայության զինված պայքարին, բայց ոչ միշտ էին նրանց գաղափարներն ընդունելի լինում։

Փորթուգալյանը պատրանքային էր համարում մեծ տերությունների միջամտությամբ Օսմանյան Թուրքիայում հայերի համար անցկացվելիք բարեփոխումների հետ կապվող հույսերը։

Նա առաջարկում էր հայությանը նախապատրաստել ապստամբական շարժման համար։ Թեմային է անդրադառնում սփյուռքագետ, քաղաքագետ Վահրամ Հովյանը:

]]> Վանի և Կարինի ազատագրական խմբակները փորձում էին տարածել պայքարի կայծերը. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/634569 Mon, 24 Feb 2025 10:07:48 +0000 https://hy.armradio.am/?p=634569 Բեռլինի համաժողովից հետո Օսմանյան կայսրությունից ազատագրվելու հույսեր են արթնանում արևմտահայերի շրջանում։ Մինչ այդ ստեղծված ազատագրական խմբակների գործունեությունն ակտիվանում է։ Վանի և Կարինի ազատագրական խմբակները փորձում են ժողովրդի մեջ տարածել իրենց գաղափարներն ու բորբոքել ազատագրական պայքարի կայծերը։ Դա բավական բարդ և դժվարին աշխատանք էր, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ նրանք նախատեսում էին կյանքի կոչել որոշակի կոնկրետ ձեռնարկներ։

Հայ ազգային-ազատագրական խմբակներն ու կազմակերպություններն  Օսմանյան  և Ռուսական կայսրությունների վարած ներքին  քաղաքականության հետևանքով հիմնականում չեն կարողանում իրագործել իրենց նախագծած ծրագրերը։  

Թեմային է անդրադառնում սփյուռքագետ, քաղաքագետ Վահրամ Հովյանը։

]]> Շեշտադրվում էր օտարի տիրապետությունից ազատագրվելու նպատակը. «Հետահայաց» https://hy.armradio.am/archives/633147 Mon, 17 Feb 2025 08:18:39 +0000 https://hy.armradio.am/?p=633147 19-րդ դարի երկրորդ կեսին աշխարհաքաղաքական որոշակի բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվում հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը նոր հիմքերի վրա դնելու համար: Ազգային-ազատագրական պայքարի ուղիների ընտրության հարցում միասնականություն չկար։ Հաճախ տեսակետները բախվում էին, բացառում էին միմյանց։

Գերիշխող էր դառնում զինված ապստամբության կամ ըմբոստության գաղափարը։ Հիմնական շեշտը դրվում էր օտարի տիրապետությունից ազատագրվելու նպատակի վրա։ Թեմային է անդրադառնում սփյուռքագետ, քաղաքագետ Վահրամ Հովյանը։

]]>