Մեղրին տոնական եռուզեռի մեջ է։ Պաշտոնապես մեկնարկել են «Մեղրին՝ ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք» ծրագրի միջոցառումները։ Ծրագիրը գործում է 2011 թվականից։ Մեղրին ՀՀ երրորդ քաղաքն է, որին շնորհվել է այդ կարգավիճակը․ Գյումրին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք էր ընտրվել  2013 թվականին, իսկ Գորիսը՝ 2018-ին։

Նախ՝ ծառատունկ՝ Մեղրիի մանկապարտեզի տարածքում ու պուրակի հիմնում։ Այնուհետև ԱՊՀ երկրների պատվիրակները ծանոթանում են քաղաքի տեսարժան վայրերին, պատմամշակութային կոթողներին։ Մեղրին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք էր ճանաչվել Տաջիկստանի մայրաքաղաք Դուշանբեում։ Այդ երկրի մշակույթի նախարարի տեղակալ Ֆարիդուն Բոբոզոդան պատմում է իր տպավորությունների մասին․

Մեղրին տոնական եռուզեռի մեջ է։ Պաշտոնապես մեկնարկել են «Մեղրին՝ ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք» ծրագրի միջոցառումները։ Ծրագիրը գործում է 2011 թվականից։ Մեղրին ՀՀ երրորդ քաղաքն է, որին շնորհվել է այդ կարգավիճակը․ Գյումրին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք էր ընտրվել 2013 թվականին, իսկ Գորիսը՝ 2018-ին։

Նախ՝ ծառատունկ՝ Մեղրիի մանկապարտեզի տարածքում ու պուրակի հիմնում։ Այնուհետև ԱՊՀ երկրների պատվիրակները ծանոթանում են քաղաքի տեսարժան վայրերին, պատմամշակութային կոթողներին։ Մեղրին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք էր ճանաչվել Տաջիկստանի մայրաքաղաք Դուշանբեում։ Այդ երկրի մշակույթի նախարարի տեղակալ Ֆարիդուն Բոբոզոդան պատմում է իր տպավորությունների մասին․

«Մեղրին նշանակում է մեղր, ու մեղրն այստեղ համով է։ Մեղրին, Հայաստանը մեզ ծանոթ երկիր է, լեռները Տաջիկստանի լեռների նման են, մարդիկ էլ են մեզ նման՝ բարի, լեզուներն էլ ունեն ընդհանուր արմատներ։ Մեր պատվիրակության համար պատիվ է այստեղ գտնվելը»։

ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք ընտրվելու չափանիշներից մեկն այն է, որ տվյալ բնակավայրը չպետք է լինի մայրաքաղաք։ Բացի այդ այն պետք է ունենա  հարուստ պատմա-մշակութային ժառանգություն՝ լրագրողներին ասում է ԱՊՀ Հումանիտար համագործակցության միջպետական հիմնադրամի տնօրեն Անատոլի Իկսանովը։

«Մեղրիի համայնքապետը խոստացել է երկու շաբաթում նորոգել մշակույթի կենտրոնը, նորոգումն արդեն ընթացքի մեջ է։ Մշակութային միջոցառումներ անցկացնելը դժվար է այստեղ։ Մշակութային կենտրոն ունենալը ոչ միայն անհրաժեշտ է ներկայացումների, համերգների համար, այլև ստեղծագործական միավորումների, մտավորականների հանդիպումների համար։ Մտահղացումներ շատ կան»։

Հանդիսության գլխավոր միջոցառումը Ագարակի մշակույթի կենտրոնում էր։ ԱՊՀ Հումանիտար համագործակցության միջպետական հիմնադրամի տնօրեն Անատոլի Իկսանովը Մեղրի համայնքի ղեկավար Խաչատուր Անդրեասյանին հանձնեց ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաքի հավաստագիրը։ Խաչատուր Անդրեասյանն ասում է՝ համոզված է, որ այս ծրագիրն օգնելու է զբոսաշրջիկների թվի աճին։

«Այսօր Մեղրին հպարտությամբ ընդունում է ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք կոչումը՝ պատրաստ լինելով դառնալու մշակութային նոր երկխոսության ու նոր նախաձեռնությունների կենտրոն։ Այն ոչ միայն գնահատում է մեր մշակութային ժառանգության նկատմամբ, այլև մեզ պարտավորեցնում է այն պահպանել, զարգացնել ու արժանապատվորեն ներկայացնել միջազգային հարթակներում»։

Կրթության, գիտության, մշակույթի ու սպորտի փոխնախարար Դանիել Դանիելյանը կարևորում է Մեղրին ԱՊՀ երկրների 2026 թվականի մշակութային մայրաքաղաք հռչակելու որոշումը։ Նա համոզված է, որ դա դրական ազդեցություն կունենա հայկական մշակույթը ներկայացնելու և Մեղրիի ենթակառուցվածքները զարգացնելու հարցում:

«Այսօր մեկնարկած ծրագրի շրջանակում տարվա ընթացքում իրականացվելու են շուրջ երեսուն միջոցառումներ, որոնց թվում են Արհեստների փառատոնը, Տարազ-ֆեստը, Ժողովրդական երգի-պարի փառատոնը, ԱՊՀ երկրների երիտասարդ կինոգործիչների հանդիպում-փառատոնը, Նռան փառատոնը, Երևանի գրքի արտագնա փառատոնը, ցուցահանդեսներ, նախարարության ենթակայությամբ գործող թատերահամերգային կազմակերպությունների հյուրախաղերը և այլն»:

Մշակութային ծրագրերն ընդգրկելու են ոչ միայն Մեղրի քաղաքը, այլև Ագարակ և Շվանիձոր բնակավայրերը։

Սյունիքի մարզպետի տեղակալ Հայկ Հարությունյանը, ողջունելով ներկաներին, համոզմունք հայտնեց, որ Մեղրիին նման կարգավիճակ տալը միանգամայն արդարացված է։

«Մեղրին հարուստ պատմություն ունեցող մշակութային ուրույն խաչմերուկ է, որը եղել է ու կա կապող օղակ՝ տարածաշրջանի մշակույթների ու ժողովուրդների միջև։ Մշակույթը շարունակում է մնալ վստահության ու համագործակցության կարևոր հարթակ։ Մշակույթը ոչ միայն ինքնության պահպանման, այլ նաև ապագայի պահպանման գործիք է։ Իսկ մշակույթի լեզվով մենք Սյունիքում վերահաստատում ենք խաղաղ, արարող ու ստեղծագործող մեր կամքը»։

Ծրագրի հանդիսավոր բացումը եզրափակվեց Հայաստանի էստրադային ջազ նվագախմբի ելույթով։

Ի դեպ՝ շատ շուտով Սյունիքի եվս մեկ քաղաք ԱՊՀ խորհրդանշական մայրաքաղաքի կարգավիճակ կստանա։ Մարզկենտրոն Կապանը 2026թ․ ԱՊՀ երիտասարդական մայրաքաղաք է ճանաչվել։

Միջոցառմանը մասնակցել են ԿԳՄՍ նախարարի տեղակալ Դանիել Դանիելյանը, Մեղրի համայնքի ղեկավար Խաչատուր Անդրեասյանը, ԱՊՀ անդամ պետությունների հումանիտար համագործակցության միջպետական հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Անատոլի Իկսանովը, ԱՊՀ անդամ երկրների պատվիրակությունների ներկայացուցիչներ, որոնք Մեղրի են ժամանել՝ մասնակցելու «2026 թվականի ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք» ծրագրի բացման հանդիսավոր արարողությանը։

Ծառատունկն իրականացվել է Մեղրիում Կառավարության 500 մանկապարտեզ ծրագրի շրջանակում վերանորոգված մանկապարտեզի բակում։ ԿԳՄՍ նախարարի տեղակալ Դանիել Դանիելյանի խոսքով՝ նախաձեռնությունն ինչպես բնապահպանական, այնպես էլ խորհրդանշական նշանակություն ունի` Մեղրին նորովի բացահայտելու և մշակութային զբոսաշրջությունը զարգացնելու առումով:

«Ծառ տնկելով մենք ավելացնում ենք քաղաքի կանաչ տարածքները»,– նշել է նախարարի տեղակալը` ընդգծելով, որ նախատեսվում է նաև մշակութային միջոցառումների շարք, որը կշարունակվի մինչև նոյեմբեր:

«Մշակույթը համագործակցության կարևոր հարթակ է. մշակույթից են սկսվում այն երկխոսությունները, որոնք հետագայում կարող են զարգանալ քաղաքական, տնտեսական և այլ ոլորտներում»,– ասել է նա։

ԿԳՄՍ նախարարի տեղակալն ընդգծել է, որ նախատեսված միջոցառումները կուղեկցվեն պատմամշակութային վայրեր այցելություններով: «Մեր նպատակն է բացահայտել և վերաբացահայտել Մեղրին զբոսաշրջիկների աչքերով։ Պարզվում է՝ ինքներս էլ այնքան լավ չենք ճանաչում Մեղրին, և այստեղ շատ բան կա տեսնելու, բացահայտելու և ներկայացնելու»,– նշել է Դանիել Դանիելյանը՝ հավելելով, որ արդեն քարտեզագրվել են այն հիմնական ուղղությունները, որոնք հետաքրքիր կարող են լինել այցելուների համար։

Նա նաև շեշտել է տեղացիների հյուրասիրությունն ու ընդունելության ջերմ մթնոլորտը՝ նշելով, որ այն կարևոր գործոն է զբոսաշրջության զարգացման համար։ Ըստ նրա՝ Մեղրին ճիշտ ներկայացնելու դեպքում հնարավոր է ակնկալել զբոսաշրջիկների հոսքի աճ, ինչը կհանգեցնի նաև ենթակառուցվածքների զարգացմանը։

«Եթե կարողանանք ճիշտ ներկայացնել Մեղրին և նրա հետաքրքիր վայրերը, ապա վստահաբար կունենանք զբոսաշրջիկների աճ, իսկ դրա հետ միասին կզարգանան նաև ենթակառուցվածքները՝ կհայտնվեն նոր հյուրատներ, հյուրանոցներ, ռեստորաններ և սրճարաններ»,– ասել է նա։

Մեղրիի համայնքապետ Խաչատուր Անդրեասյանի խոսքով՝ արվում է հնարավորը՝ քաղաքը բարեկարգ ու գեղեցիկ պահելու համար՝ զբոսաշրջիկներին գրավելու նպատակով. «Հասկանում ենք, որ այս միջոցառումներից հետո Մեղրին կդառնա ավելի ճանաչելի ոչ միայն ԱՊՀ տարածաշրջանում, այլև այլ երկրներում։ Մարդիկ կճանաչեն Մեղրին, և զբոսաշրջիկներն ավելի հաճախ կայցելեն այստեղ։ Իսկ մենք կանենք ամեն ինչ, որպեսզի յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկ Մեղրիում իրեն զգա հարմարավետ միջավայրում և վերադառնալով իր երկիր՝ նաև ուրիշներին խորհուրդ տա այցելել Մեղրի»։

Ծառատունկից հետո ԱՊՀ բարձրաստիճան պատվիրակության ներկայացուցիչները, նախարարի տեղակալ Դանիել Դանիելյանի և Մեղրու քաղաքապետ Խաչատուր Անդրեասյանի ուղեկցությամբ, այցելել են Մեղրու պատմամշակութային վայրեր: Առաջին կանգառը Մեղրու փոքր թաղի Սուրբ Հովհաննես (Սուրբ Սարգիս) միջնադարյան եկեղեցին էր: 16-րդ դարի բացառիկ հոգևոր կառույցը հարուստ է հայկական որմնակամարներով և մանրանկարչությամբ: Հյուրերն այցելել են նաև Խաչաց տուն, որը Մեղրիում պահպանված ամենահին բնակելի տունն է և ծառայում է որպես մշակութային ժամանց վայր և հյուրատուն-թանգարան: Հաջորդաբար նրանք այցելել են Մեղրի համայնքի Շվանիձոր բնակավայրի 17-րդ դարի կամուրջ:

ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք ծրագրի բացման միջոցառումներն անցկացվում են ապրիլի 16-17-ը։ Ծրագիրը ներառում է մի շարք մշակութային միջոցառումներ՝ ART Expo ցուցահանդես, որտեղ անդամ երկրները կներկայացնեն իրենց ազգային մշակույթը, գալա համերգ՝ Հայաստանի պետական ջազ նվագախմբի կատարմամբ, գիշերային դիսկոտեկ՝ հայ հայտնի դիջեյների մասնակցությամբ, ինչպես նաև այցելություններ Մեղրու պատմամշակութային հաստատություններ։

ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք ծրագիրը գործում է ԱՊՀ անդամ պետությունների հումանիտար համագործակցության միջպետական հիմնադրամի հովանու ներքո՝ 2011 թվականից։ Մեղրին հայկական երրորդ քաղաքն է, որին շնորհվել է այս պատվավոր կարգավիճակը․ Գյումրին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք է ճանաչվել 2013 թվականին, իսկ Գորիսը՝ 2018 թվականին։

—Պարոն Հարությունյան, ինչ իրավիճակ է հիմա Կապանում՝ մարտի 27-ին տեղի ունեցած հեղեղումներից հետո։

-Նշեմ,  որ Կապանի միայն մեկ՝ Գրիգոր Արզումանյան թաղամասում  էր հեղեղում, փլուզվել սելավատարի պատնեշը։ Մինչ այդ, մարզպետի հանձնարարությամբ, բոլոր շահագրգիռ կազմակերպությունները, համայնքի ղեկավարներն ու վարչական ղեկավարներն տեղեկացվել  էին վտանգի մասին։ Կարծում եմ, ի պատիվ Սյունիքի բնակչության, մենք պատրաստ էինք։ Ցավոք ունեցանք նաև վնասներ, ունենք իրավաբանական ու ֆիզիկական 21 անձ, ովքեր ինչ-որ չափով տուժել են։ Այս պահին Սյունիքի մարզպետի աշխատակազմը իրականացվում է վնասի գնահատաման աշխատանքները

-Պարոն Հարությունյան, իսկ  ո՞վ է  մեղավոր ստեղծված իրավիճակի համար թե պարզապես բնության հերթական տարերք էր։

-Ըստ էության, աննախադեպ  տեղումներ էին, նաև տարվա այս եղանակին ձնհալ է։ Մեղավորներ փնտրել, կարծում եմ, ճիշտ չէ։ Ավելի ճիշտ է ասել՝ ինչ է արվել։ Արվել է կանխարգելիչ մեծ  ծավալի աշխատանք, որի արդյունքում ունեցանք հեղեղատարի փլուզում, չունեցանք որևէ գետի ափերից դուրս գալու կամ մեծածավալ հեղեղման դեպքեր։ Սյունիքի մարզպետի 4 տարվա գործունեության  արդյունքում մարզպետի աշխատակազմը մեկ կարևոր խնդիր է լուծել՝   բարձրացվել է Սյունիքի դիմադրողականությունը, որը մենք տեսանք մարտի 27-ին, թե ինչպես կարողացան շահագրգիռ բոլոր կառույցները տեղում աշխատել, մարզպետը առաջին իսկ րոպեից դեպքի վայրում է եղել, նրան միացան նաև մարզպետի աշխատակազմի այլ աշխատակիցներ։

-Եվ խոսենք գետերի հուների մաքրման մասին։ Կառավարությունը համայնքներին միջոցներ է տրամադրում այդ աշխատանքների համար։

-Գետերի հուների մաքրումը կառավարության առաջնահերթ ծրագրերի մեջ է մտնում։ Դա միայն էսթետիկ տեսք չէ որ տալիս է մարզին կամ համայնքներին, այլ նման իրավիճակներում համոզվեցինք որ կարևոր դեր ունի՝ դա   անվտանգային հարցեր է լուծում։ Մեր աշխատանքը բավարար եմ գնահատում, չասեմ գերազանց, որովհետև սելավատարի պատնեշի դեպք ենք ունեցել։ Ի դեպ նշեմ, որ ճանապարհների քարաթափման դեպքեր ենք ունեցել, որոնք ճանշին ընկերությունների հետ աշխատանքի արդյունքում ճանապարհները մաքրվել են, այս պահին էլ շարունակվում են բարեկարգման աշխատանքը։

Սյունիքի մարզի Լեհվազ գյուղի բնակիչ Ռուբինա Բաղդասարյանը բազմազավակ մայր է՝ 6 երեխա ունի՝ 1 աղջիկ, 5 տղա։ Ռուբինան պատմում է իրենց գյուղի ջրի հետ կապված խնդիրների մասին։ Ասում է՝ չնայած իրենք ջրի զտիչ սարքեր են տեղադրել տանը, բայց միշտ մտավախություն են ունեցել, որ այդ ջրից երեխաները կարող են հիվանդանալ։

«Ֆիլտրը դնում ենք, հավաքում ա կեղտերը, 10 օրը մեկ փոխում ենք, մաքրում, որպեսզի մաքուր ջուր ունենանք տանը»։

Մեղրի համայնքի ղեկավար Խաչատուր Անդրեասյանն է պատմում Լեհվազի տարիներով չլուծված խմելու ջրի խնդրի մասին․

«Բողոք ա եղել, որ ջրի մեջ ինչ ասես՝ լինում էր՝ ջրային որդերից սկսած, ավազից․․․ ամեն ինչ եղել ա, խոտ, նույնիսկ մանր քարեր, որովհետև չէր ֆիլտրվում»։

Մոտ մեկուկես տարի առաջ Մեղրիի համայնքապետարանը բարձրացրեց Լեհվազի խմելու ջրի գլխամասային ջրամաբար կառուցելու հարցը։ Ծրագիրը սկսեց իրականանալ «Դիմակայուն Սյունիք. Թիմ Եվրոպա» նախաձեռնության շրջանակում։ Մեղրի համայնքի ղեկավար Խաչատուր Անդրեասյան․

«Մենք այս ամեն ինչը կատարում ենք մարզպետարանի հետ, Եվրամիությունից ովքեր գալիս են ներդրումային աշխատանք կատարելու, մարզպետը մեզ հրավիրում է իրենց նստավայր, շփվում ենք անմիջապես ներդրողների հետ և առաջարկներ ներկայացնում»։

 ԵՄ-ի և Ավստրիայի ֆինանսավորմամբ իրականացվող «Սյունիքի վերականգնման, դիմակայունության և զարգացման ծրագրի» աջակցությամբ  կառուցվեց Լեհվազի խմելու ջրամատակարարման արտաքին ցանցի գլխային հանգույցը։ Մոտ 41 մլն դրամ է ծախսվել հունային ջրընդունիչի և օրական կարգավորման 2 ջրամբարի կառուցման համար։ Այս գործում ներդրում է ունեցել նաև «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը։

Լսենք «Սյունիքի վերականգնման, դիմակայունության և զարգացման ծրագրի» համայնքային նախաձեռնությունների պատասխանատու Լևոն Ավանեսյանին․

«Կառուցվել է ենթահունային ջրահավաք, իր երկաստիճան ավազակոճային ֆիլտրացումով։ Ավտոմատ կերպով անցնելով քլորացման կայանով, մղվելու է օրական 50 խմ ջուր ջրամատակարարման ՕԳՋ։ Ջուրը երկաստիճան ֆիլտրվելու է, ու հասնի բնակիչներին»

Սասուն Զաքարյանը, որ 20 տարուց ավել Լեհվազի գյուղապետն է եղել, ասում է՝ խմելու ջրի հարցը միշտ օրակարգային է եղել։ Նա հիմա ուրախ է, որ խնդիրը վերջապես լուծվել է։

«Ջուր ունեցել ենք, բայց մաքուր չի եղել, ոնց որ գետից վերցնեինք, բերեինք օգտագործեինք։ Հիմա վերակառուցել են, մնում ա շահոգործել։ Տարածաշրջանի ամենամեծ գյուղն է․ զարգացած գյուղ է՝ գազիֆիկացված է, մանկապարտեզ ունենք, դպրոց ունենք»։

600 բնակիչ ունեցող Լեհվազում անհամբերությամբ են սպասում խմելու ջրատարի գործարկմանը։ Պատասխանատուները հավաստիացնում են, որ ուշացումներ չեն լինի, ու առաջիկայում լեհվազցիները մաքուր խմելու ջուր կունենան։

Կառուցել, հիմնանորոգել և վերանորոգել առնվազն 300 դպրոց, դրանք ապահովել անհրաժեշտ գույքով և սարքավորումներով․ սա Հայաստանի Հանրապետության կառավարության խոստումն է, որն ամրագրված է կառավարության 2021-2026 թվականների գործունեության միջոցառումների ծրագրում։ Կրթական ծրագրերի բովանդակային փոփոխություններին զուգընթաց, պետությունը կարևորում է նաև ենթակառուցվածքների բարելավումը` «Ռադիոլուրի» հետ զրույցում ասում է Սյունիքի մարզպետի խորհրդական Կարեն Բալյանը․

«Սյունիքի մարզում, կառավարության կողմից իրականացվում են աննախադեպ մասշտաբի դպրոցաշինական աշխատանքներ՝ մոտ 50 մլրդ դրամ ընդհանուր արժողությամբ։ Ընդհանուր արժեքից կառավարությունը 6,4 մլդ դրամ ուղղել է մարզի 12 դպրոցների նորոգմանը»։

Աճանանի միջնակարգ դպրոցը 12 հիմնանորոգվող դպրոցներից մեկն է։ Կառավարությունը 230 մլն 200 հազար դրամ է հատկացրել այդ դպրոցի նորոգմանը։ Սոնա Հովհաննիսյանն արդեն 30 տարի Աճանանի դպրոցի տնօրենն է։ Ասում է՝ իրենց դպրոցի հիմնանորոգման մասին կառավարության N 2093 որոշումը երբեք չի մոռանա։

«Պետք էր կառուցվեր նոր դպրոց, հինը պիտի քանդվեր ու նոր չափորոշիչների համաձայն նոր տեղում պիտի կառուցվեր դպրոցը։ Սակայն չկար նոր տարածք, սեփական տարածք էր՝ համաձայնության չեկան։ Հետո որոշեցին, որ եթե նոր դպրոց չի կառուցվելու, ապա պիտի նորոգվի։ Ու այդպես էլ դպրոցի նորոգումը մտավ կառավարության ծրագրի մեջ»։

Ինֆորմատիկայի դասասենյակում աշակերտները էլեկտրոնային գրատախտակի վրա են ցուցադրում են հին դպրոցում տեղի ունեցած միջոցառումները։ Այս տարի վերջին զանգին սպասող Ժաննա Մարտիրոսյանը 12 տարի այս դպրոցում է սովորել ու հիմա ափսոսում է, որ նորոգ դպրոցում ընդամենը 2 ամիս է սովորելու։

«Նախկին դպրոցի հետ կապված շատ հիշողություններ ունեմ, ամեն մի անկյուն իր պատմությունն ուներ։ Բայց, յուրաքանչյուր աշակերտի համար հաճելի է սովորել նման դպրոցում, մի տեսակ դասերն էլ են ավելի հետաքրքիր դարձել»

Նոր կառուցվող ու նորոգվող դպրոցները ամբողջությամբ կահավորվում են նոր գույքով։ Նախկին պահարաններից, նստարաններից, գրասեղաններից, մարզագույքից ոչինչ չի մնացել։ Աճանանի դպրոցի կահավորումը ընթացքի մեջ է՝ ասում է տնօրեն Սոնա Հովհաննիսյանը։

 «Մենք ամեն օր գույք ենք ստանում ու երեխաների նման ուրախանում ենք, որ հիմա մենք էլ ունենք ժամանակակից տեխնիկա, հագեցած լաբորատորիաներ, որ նախկինում չենք ունեցել։ Երեխաների համար երազանք էր լաբորատոր փորձ անելը, համակարգչային լիարժեք հագեցված սենյակում դաս անելը։ Նախագծային աշխատանքներն են շատացել, շատ հեշտությամբ աշակերտները կատարում են, չեն ընկնում դես ու դեն․․․»։

Աճանանի դպրոցի 72 աշակերտներն ու մանկավարժներն անհամբերությամբ են սպասում նորոգված դպրոցի պաշոտնական բացման հանդիսությանը։ Նույնիսկ կարգախոս են ընտրել իրենց համար՝ նոր դպրոց՝ նոր հնարավորություններով։

«Նորոգում ենք անում, 5 սանհագույցների սալիկներն է քշել տարել, ցանկապատն է տարել, դարպասները, պատերն է սրբել տարել, դե հողամասի մասին չեմ խոսում»

Կապանի բնակիչ Համլետ Դավթյանը Սյունիքի մարզպետի աշխատակազմի տարածքային կառավարման ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների վարչության պետ Սեյրան Ավետիսյանին է ներկայացնում հեղեղումների պատճառով կրած վնասները։

Արդեն երկու օր է՝ Սյունիքի մարզպետարանի աշխատանքային խմբերը մարզի բոլոր համայնքներում քարտեզագրում են տուժած բնակիչների ու տնտեսվարողների կրած վնասները։

Նախնական տեղեկություններով՝ ամենաշատը տուժել են մարզկենտրոն Կապանի բնակիչները։ Ներքին գործերի նախարարության փրկարար ծառայության Սյունիքի մարզային փրկարարական ծառայության պետ Դավիթ Հովհաննիսյանը «Ռադիոլուրին» ներկայացնում է դեպքի օրը կատարած աշխատանքները․

«Երթևեկելի գոտուց մասնատել, հեռացրել եք բազմաթիվ խոչընդոտ հանդիսացող ծառեր, որոնք սելավատարի հոսքի հետ ձորակներից էին լցվել ճանապարհին, երկաթբետոնյա կոսնտրուկցիաներ ենք ապամոնտաժել, երթևեկությանը խանգարող ջրաբերուկներ են մաքրվել, երթևեկությունը կարողացել ենք վերականգնել ժամը 18-ի սահմանում, որից հետո փորկարարների ու պարեկների կողմից հերթապահություն է սահմանվել նշված հատվածում, որպեսզի նշված հատվածում ավարտին հասցվեն մաքրման աշխատանքները»։

Միայն մեկ օրում՝ մարտի 27-ին Սյունիքի մարզում գրանցվել է քարաթափման 6, սողանքի 1, փլուզման 3, սելավի 1 դեպք։ Փրկարարները, մարզպետարանի աշխատանքային խմբերն ու ոստիկաններն աշխատել են արտակարգ ռեժիմով ու կարողացել են արագ արձագանքել ահազանգերին։ Մարզում այժմ իրավիճակը կայուն է, բայց փրկարար ծառայությունը շարունակում է աշխատել ուժեղացված ռեժիմով։ Սյունիքի փրկարարական վարչության պետ Դավիթ Հովհաննիսյանը պատմում է այս պահին տիրող իրավիճակի մասին․

 «Այս պահին մարզում անձրևի ինտեվիսություն չունենք, երեկոյան ժամերից անձրևի առատ տեղումները դադարել են։ Գետերի հուները պարբերաբար շրջայցների ընթացքում դիտարկում ենք, գտնվում են բնականոն իրենց սահմանաչափի մեջ։ Կցանկանայի նշել, որ միջպետական ու համայնքային ճանապարհներին արդեն իսկ չունենք քարաթափման ու սողանքային դեպքեր, ինչը պայմանավորված է մարզի բոլոր հատվածներում անձրևների դադարեցման հիմքով»։

Չնայած տեղումների քանակը նվազել է, բացի փրկարարներից, պատկան այլ կառույցներն էլ են շարունակում աշխատել արտակարգ ռեժիմով, որպեսի հարկ եղած դեպքում՝ օպերատիվ միջոցառումներ ձեռնարկեն։ Այս պահին Սյունիքում իրավիճակը վերահսկելի է։

Մարտի 27-ի առավոտյան Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանը ֆեյսբուքյան իր էջում ահազանգեց, որ տեղումների ինտենսիվությունը Սյունիքում պահպանվում է, ինչի հետևանքով գետերում ջրի մակարդակը շարունակում է բարձրանալ։ Պատկան կառույցները շտապեցին հորդորել չմոտենալ վարարած գետերին, անցան աշխատանքային արտակարգ ռեժիմի, կանխարգելիչ և օպերատիվ միջոցառումների՝ իրավիճակը վերահսկելի պահելու համար։ Իսկ արդեն կեսօրին Կապանի Արզումանյան փողոցում առատ ջրահոսք էր, բնակիչներն էլ  սոցիալական ցանցերում ահազանգեցին, որ Ողջի գետն է վարարել ու դուրս եկել ափերից։

«Ուրիշ տարբերակ չկա, սա գետն ա․․ Մեքենայի տերեր, եկեք էս կողմ»։

Հաջորդիվ Ներքին գործերի նախարարության փրկարար ծառայությունը պաշտոնապես տեղեկացրեց, որ խնդիրը Կապանի միջով հոսող երկու՝ Ողջի ու Վաչագան գետերի վարարումը չէ, այլ այն, որ հորդառատ անձրևների հետևանքով փլուզվել է սելավատարի պատնեշը, ինչի հետևանքով ջրի բերած աղբն ու իրերը տարածվել են ավտոճանապարհին․ կան արգելափակված մեքենաներ։ Կապանցի Սասուն Դավթյանը մեքենայով այդ պահին երթևեկում էր Արզումանյան փողոցով։ Հետևի պատուհանից է նկատել դեպի իրեն հոսող հեղեղի ալիքը։

«Դեպքը ոնց պատմեմ։ ՌՈՒԴ-ի մոտ կանգնած էի, մեկ էլ տեսնեմ հետևիցս գալիս է ծառեր-մառեր, կալյոսներ, պագրիշկա գալիս ա, շատ ահավոր վիճակ էր։ Մեքենաս չի վնասվել, հասցրել եմ այնպիսի տեղ կանգնացնեմ, որ չվնասվի, բայց շատ մեքենաներ են վնասվել»։

Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանն անձամբ է համակարգում աշխատանքները։ Բացի փրկարարներից՝տեղում աշխատում են նաև ՆԳ նախարարության այլ ստորաբաժանման ծառայողներ։

Մարզպետի տեղակալ Հայկ Հարությունյան․ «Այս պահին մարզպետի հանձնարարությամբ մարզպետի աշխատակազմի աշխատակիցները փորձում են գույքագրման աշխատանքներ իրականացնել հասցված վնասի հաշվարկներ, մարզպետի հանձնարարությամբ եղել ենք հնարավոր բոլոր տեղերում, քաղաքացիներին բացատրել ենք ընթացակարգերը։ Համապատասխան ահազանգեր են գնացել այն կառույցներին, որոնք պատասխանատու են ստեղված իրավիճակի հետևանքները վերացնելու գործում։ Հետագայում հաշվարկները կանենք, կամփոփենք՝ հասկանալու համար վերջնական իրավիճակը»։

«Ռադիոլուրի» հարցին ի պատասխան Սյունիքի մարզպետի տեղակալը նշեց, որ չի կարող իրավիճակը ձևակերպել արտակարգ, քանի որ դա այլ գերատեսչությունների տիրույթում է։

Հայկ Հարությունյան․ «Մարզի բոլոր տարածաշրջաններից ունենք խնդիրներ, մի տեղ ավելի շատ, մի տեղ ավելի քիչ՝ այս պահին գույքագրման աշխատանքներ են իրականացվում»։

Սյունիքի մարզպետարանի պատասխանատուները նշում են, որ կանխարգելիչ աշխատանքներ են ձեռնարկել՝ վարարումների հնարավոր վնասը նվազեցնելու։  Հայկ Հարությունյան

«Դեռ երեկվանից Սյունիքի մարզպետի հանձնարարությամբ ստեղծված աշխատանքային խումբը աշխատել էր բոլոր գերատեսչությունների հետ, ձեռնարկվել էին կանխարգելիչ միջոցառումներ ինչի հետևանքով վնասի չափը կարծում եմ քիչ կլինեն»։

Պատկան մարմինները սյունեցիներին շարունակում են հորդորել՝ հեռու մնալ գետամերձ տարածքներից, չմոտենալ վարարած գետերին, ճանապարհներին լինել առավել ուշադիր, քանի որ առաջիկա օրերին հնարավոր են տեղումներ։ Ըստ պաշտոնական գնահատումների՝ միայն մեկ օրում՝ մարտի 27-ին, Կապանում գրանցվել է 47 մմ տեղում, ինչը  մարտ ամսվա նորմայի 75 տոկոսն է։

Արգելափակվել են ավտոմեքենաներ, ջուրը քշել է մեքենաներ, փլվել են պատնեշներ, հողատարածքներ են փլուզվել։

Դեպքի Վայրում Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանն է եղել՝ մարզպետի աշխատակազմի պատասխանատուների հետ, զրուցել քաղաքացիների հետ, համակարգել աշխատանքները, տեղում աշխատում են նաեւ փրկարարարներն ու ՆԳՆ աշխատակիցները։

— Ճանապարհի մեծ մասը պատրաստ է արդեն ավազակոպիչի տեղադրմանը։
-Հիմա ճանապարհի էս հատվածից մինչև Նռանաձոր կարո՞ղ ենք հասնել։
-Հա։
-Եկեք փորձենք»։

Աշխատանքային այցով Սյունիք այցելած տարածքային կառավարման ու ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանն է Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանին, պաշտոնյաներին ու լրագրողներին առաջարկում առաջինը երթևեկել Մեղրի-Նռնաձոր նոր կառուցվող ճանապարհով։ Ինչպես նախկինում, հիմա էլ նռնաձորցիները շարունակում են երթևեկել քանդված երկաթգծի ճանապարհով։ Նռնաձորի բնակիչ Ապրես Կարապետյանն ասում է՝ ամեն ամիս մոտ 80000 դրամ է ծախսում մեքենան նորոգելու համար։  

«Մի 4 կմ-ով է ճանապարհը երկարում, բայց ոչինչ, եղանակ չի փոխում։ Արագ կհասնենք Մեղրի։ Հնով մի 40-50րոպե տևում է մինչև հասնում ենք Մեղրի, բայց հիմա սարը հելնում ես՝ իջնում ասֆալտ է։ Միրգը թթվում էր մինչև քաղաք հասցնում էինք՝ ջոկ-ջոկում էինք, եթե մի 50 կիլո տանում էինք, մի 15-ը հետ էինք բերում՝ թթվում էր, ճմրթվում»։

38 ընտանիք է ապրում Նռնաձորում։ Բնակիչների մի մասը գյուղամիջում էր, երբ պաշտոնյաները նոր ճանապարհով հասան գյուղ։ Շինարարարական աշխատանքների  առաջին փուլի 90 տոկոսն արվել է, և ճանապարհը շահագործման կհանձնվի 2027 թվականի տարեսկզբին՝ ասում է տարածքային կառավարման ու ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը։

«Առաջին փուլի համար պետբյուջեից նախատեսված է 2,5 միլիարդ դրամ, որի կեսը հատկացվել է շինարարական կազմակերպությանը։ Կատարողականը ավելի շատ է, քան հատկացումը։  Մենք զուգահեռաբար ֆինանսավորում ենք շինարարին, որպեսզի աշխատանքները բնականոն ընթանան։ Ասֆալտապատման համար նախատեսված է 1 մլդ դրամ։ Մրցույթը կայացել է։ Կապալառու ընկերություն արդեն ունենք»։

Պաշտոնյաների հաջորդ կանգառը Հյուսիս-հարավ ճանապարահի Քաջարան-Ագարակի հատվածի երկրորդ թունելն էր։ Փորման աշխատանքներն ավարտվել են, առաջիկա օրերին կսկսվեն հատակի խորացման, բետոնապատման աշխատանքները։ Թունելի երկարությունը 530 մետր է։ Քաջարան-Ագարակ 32 կմ երկարությամբ ճանապարհատվածի 2024-ից մեկնարկած շինարական աշխատանքների արժեքը շուրջ 210 մլն եվրո է։ Այն իրականացվում է Հայաստանի կառավարության և Կայունացման ու զարգացման եվրասիական հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ։ Շինարարությունը նախատեսվում է ավարտել 2027թ․-ի տարեվերջին։ Շինարարական աշխատանքների  պատասխանատուն՝ «Թունել սադ արիանա» ընկերության նախագծի ղեկավարի տեղակալ Մոհամմադ Ջավադ Թորբաթն ասում է, որ նոր ճանապարհով Իրանի սահմանից Սիսիան հնարավոր կլինի հասնել մեկ ժամում։

«Հյուսիս-հարավի մի մասը կազմող այս ճանապարհը տարանցիկ ուղի է Ասիայից Եվրոպա ուղևորվող բեռնատարների համար։ Այն շատ կարևոր է Հայաստանի, Իրանի ու տարածաշրջանի բոլոր երկրների համար։ Բացի դրանից՝  ձմռանը գործող ճանապարհը շատ դժվարանցանելի է։  Նախագծի ավարտից հետո երթևեկությունը կլինի անվտանգ, ու տարվա ցանակացած եղնակին հնարավոր կլինի Իրանի սահմանից մեկ ժամում հասնել Սիսիան։ Ներմուծման ու արտահանման ծավալներն էլ զգալիորեն կաճեն»։

Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանը համամիտ է գործընկերոջ հետ՝ ճանապարհը շատ կարևոր է Հայաստանի տնտեսության զարգացման համար։

«Սա տնտեսական երակներից մեկն է, որը պիտի բացվեր։ Սյունիքի համար այն հատուկ նշանակություն ունի, որովհետև կրճատում է Երևան հասնելու ժամանակը և անվտանգ է։ Մյուս կողմից էլ ականատես ենք լինում աննախադեպ աշխատանքի ու ծրագրերի»։

Սա Հայաստանի ամենամեծ շինհրապարակն է․ մոտ 700 մարդ է աշխատում այստեղ՝ հիշեցնում է նախարար Դավիթ Խուդաթյանը։

«Այս պահին շուրջ 45 տոկոս կատարողական ունենք, աշխատանքներն ընթանում են գրաֆիկին համապատասխան, ուշացումներ չունենք։ Ուրախ եմ արձանագրել, որ շինարարները ձմեռվա ամիսները կարողացել են օգտագործել թունելներում աշխատանքներ իրականացնելու համար»։

Ի դեպ, Հյուսիս-հարավի Ագարակ-Քաջարան ճանապարհատվածի ոչ միայն այս, այլև մյուս հատվածներում են աշխատանքներ իրականացվում։ Նախատեսվում է կառուցել 15 կամուրջ, որից 14-ում շինարարական եռուզեռ է։ Ամենարեկար կամուրջի երկարությունը 720 մետր է։

Չնայած մոտ 5 ամիս է՝ թռիչքներ չեն իրականացվում, սակայն Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանը աշխատում է ու սպասարկել է մասնավոր չվերթներ։ Կառավարությունում օրերս քննարկվել է «Սյունիք» օդանավակայանին միջազգային կարգավիճակ տալու հարցը։

2025թ․ Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանը Կապան-Երևան ու  հակառակ  ուղղությամբ  սպասարկել է 97 չվերթ․ ժամանել է 994, մեկնել՝ 1111 ուղևոր։ Անցած տարվա սեպտեմբերի 2-ից թռիչքները դադարեցված են։ «Ցանկացած օդանավ որոշակի ժամանակ աշխատելուց հետո անցնում է տեխնիկական սպասարկման տարբեր փուլեր»,- «Ռադիոլուրին» բացատրում է «Սյունիք» օդանավակայանի տնօրեն Կարեն Վարդանյանը։

«Պայմանագրով մեր ժամկետը նախատեսված է փետրվարի վերջ։ Հույս ունենք՝ մեր օդանավի նորոգումը գործընկերները նախատեսված ժամկետից շուտ կավարտեն, ու օդանավը կտեղափոխվի Հայաստան։ Վերադառնալուն պես կվերականգնվեն Կապան-Երևան չվերթները»։

30 տարվա ընդմիջումից հետո 2023թ․-ի օգոստոսին է կայացել Երևան-Կապան առաջին թռիչքը, որը ներկայացուցչական է եղել։ Առաջին ուղևորների մեջ նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն էր։ Չնայած սկզբնական շրջանում  բնակիչների անհանգստությունը շատ մեծ էր, Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանը Հանրային հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում օրերս նշեց, որ սյունեցիները գնահատեցին օդաչուների խիզախությունը։

«Աշխատեց, ու փայլուն աշխատեց։ Փաստն այն է, որ մենք վերջին երկու տարում ունեցանք օդանավ, միակ ներքին թռիչքն է, ու անկեղծ ասեմ, երբ «Զվարթնոց» օդանավակայանում տաբլոյի, չվատախտակի վրա կարդում ենք Երևան-Կապան, մի ուրիշ տեսակ հպարտություն ես ապրում»։

Մոտ 5 ամիս է, ինչ Կապանից Երևան ու հակառակ ուղղությամբ թռիչքներ չեն իրականացվում, բայց «Սյունիք» օդանավակայանի աշխատանքը չի ընդհատվել։ Ավելին, ներկայում թափուր հաստիքների համար աշխատանքի ընդունելության մրցույթ է հայտարարվել։ «Սյունիք» օդանավակայնի տնօրեն Կարեն Վարդանյան․

«Օդանավակայանը աշխատում է, մեր օդանավի բացակայության ընթացքում մենք սպասարկել ենք մի քանի մասնավոր չվերթ»։

Հայաստանի կառավարությունը հունվարի 22-ի նիստում հավանություն տվեց «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և «Կորպորասիոն Ամերիկա Ս.Ա.»-ի միջև ստորագրված կոնցեսիոն պայմանագրի հինգերորդ լրացման նախագծին: Նիստից հետո այն ստորագրեցին փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանն ու «Կորպորասիոն Ամերիկա Ս․ Ա․» ընկերության գործադիր տնօրեն Մարտին Էռնեկյանը։ Ըստ այդ պայմանագրի՝ Կապանի «Սյունիք»-ը կարող է շահագործվել որպես միջազգային օդանավակայան։ Գործընթացի համար չնայած ստեղծվում են իրավական հիմքեր, սակայն դեռ պետք է արվեն համապատասխան ներդրումներ՝ ասում է օդանավակայանի տնօրեն Կարեն Վարդանյանը․

«Վերը նշված պայմանագրից զատ՝ միջազգային դառնալու բուն գործընթացը բարդ է՝ անհրաժեշտ է սերտիֆիկացում անցնել, որը որոշակի ներդրումներ ու ժամանակ է պահանջելու։ Ուղղակի այդ պայմանագիրը հնարավորություն տվեց դառնալ միջազգային օդանավակայան»։

Ըստ փաստաթղթի՝ Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանի  կոնցեսիոն պայմանագրի սահմանափակումները վերացվում են, կոնցեսիոն պայմանագրի ժամկետը երկարաձգվում է մինչև 2067 թ վերջ: Կոնցեսիոները պարտավորվում է իրականացնել ընդհանուր 425 մլն դոլարի  կապիտալ ներդրումներ, մաստերպլանը և ներդրումային ծրագիրը կներկայացվի կառավարության համաձայնեցմանը։ Այս մասին հունվարի 22-ի կառավարության նիստում ասաց ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների փոխնախարար Արմեն Սիմոնյանը:

«Գործող կոնցեսիոն պայմանագրով կա որոշակի սահմանափակում, որ եթե կառավարությունը որոշում է «Զվարթնոց» օդանավակայանի 250 կմ շառավղով հեռավորության վրա որևէ օդանավակայան փոխակերպել քաղաքացիական, տեղական կամ միջազգային օդանավակայանի, ապա գործող կոնցեսիոներն ունի այդ օդանավակայանի նկատմամբ առավելություն՝ կառավարումը ստանձնելու: Սակայն այս պարագայում Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանն այս լրացմամբ դուրս է գալիս այդ կարգավորումից»։

Որոշ մտահոգություններ ունեն ավիացիոն ոլորտի որոշ մասնագետներ․ ասում են՝ Կապանի օդանավակայանի միջազգային շահագործումը գործնական ու անվտանգային տեսանկյունից նպատակահարմար չէ։ Մասնագետների գնահատմամբ՝ Կապանի օդանավակայանից հնարավոր կլինի թռիչք իրականացնել միայն Իրանի Ջուլֆա քաղաք, իսկ հարակից հատվածում մանևրելու համար պետք է նաև Ադրբեջանի թույլտվությունը՝ այդ երկրի տարածքն օգտագործելու առումով։ «Սյունիք» օդանավակայանի տնօրեն Կարեն Վարդանյանը հակադարձում է նրանց․

«Ես չեմ ցանկանում մեկնաբանել որոշ մարդկանց կարծիքները։ Ես ուղղակի կարող եմ ասել, որ միջազգային դառնալու պարագայում  հնարավորություն կա Կապանից այլ ուղղություններով ևս չվերթ կազմակերպել»։

Իսկ մինչ «Սյունիք» օդանավակայանի միջազգայնացման համար ներդրումներ կարվեն, կստեղծվեն սահմանային, մաքսային ու այլ ծառայություններ, ոլորտի պատասխանատուները լիահույս են` ամենաուշը այս մարտից Սյունիքի մարզկենտրոնից կվերսկսվեն թռիչքները դեպի մայրաքաղաք։

Ամենասպասված պահը թերևս, խրախուսանքների ու պարգևատրումների պահն էր, իսկ դրանց երկու հոգի անհամբերությամբ էին սպասում։ Նրանց համար կրկնակի տոն էր․ զորացրման հրամաններն էին ստացել։

Կապանում տեղակայված N զորամասում ենք։ Հրամանատար Հակոբ Գերյանն է դիմավորում մեզ ու այլ հյուրերին, առաջարկում արագ իջնել շարահրապարակ. անձնակազմը շարված է, եղանակն էլ` ցրտոտ․ զինվորներս չմրսեն՝ ասում է հրամանատարը․

«Պարոն գնդապետ, անձնակազմը հայոց բանակի կազմավորման 34-րդ տարեդարձի առիթով շարված է։ Ողջույն բոլորիդ, շնորհավորում եմ բանակի կազմավորման 34-րդ տարեդարձի կապակցությամբ։ Փառք նահատակներին։ Կեցցե Հայաստանի Հանրապետությունը։ Կեցցե, կեցցե, կեցցե․․․»։

Հայաստանի օրհներգն է հնչում զինվորների կատարմամբ, ու Կապանի N զորամասում մեկնարկում են տոնական միջոցառումները։ 34 տարի առաջ ստեղծվեց հայոց բանակը, ու այսօր զուտ տարեթիվ չէ, որ նշվում է. օրվա խորհուրդը  մեկ անգամ ևս հիշեցնում է՝ ով ենք մենք ու ինչ պարտականություն ունեք այս հողի առաջ՝ ասում է զորամասի հրամանատարի տեղակալ Վարազդատ Զաքարյանը։

«Զինվոր լինելը պատիվ է, բայց ծանր պարտականություն է․ այստեղ կանգնած յուրաքանչյուր զինվոր պետք է հստակ հասկանա՝ ուշացումը վտանգ է, անուշադրությունը` կորուստ։ Կարգապահությունը կյանքեր փրկող ուժ է։ Բանակում մանրուքներ չկան, ամեն հրաման, ամեն հերթապահություն, ամեն վարժանք մի նպատակ ունի` պատերազմում կենդանի մնալ և հաղթել։ Հրամանատար լինելը նշանակում է մարդկանց ճակատագրի պատասխանատվություն կրել, պահանջկոտ լինել, բայց արդար, խիստ լինել, օրինակ ծառայել, որովհետև զինվորը ոչ թե հետևում է խոսքին, այլ` հրամանատարի վարքին»։

Վանաձորցի Տիգրան Ափինյանը 6 ամիս հետո տուն է գնալու։ Հրամանատարի ամեն ինչին է հետևել, ու զինվորական հագուստը ոչ թե պարտադրաբար է կրում, այլ` որպես պատասխանատվություն։

34 տարի առաջ հայոց բանակը ստեղծեցին մարդիկ, որոնք բավականին  զենք չունեին, բայց կամք ու ոգի ունեին։ Հիմա այդ բանակի շարքերում իրենք են կանգնել՝ ժամկետային զինխառայողները։

Զինվոր լինելը հեշտ չէ, դա նշանակում է հեռու լինել ընտանիքից, կրել դժվարություններ ու ամեն օր հաղթահարել ինքդ քեզ։ Մենք  կանգնած ենք ու վստահ ենք, որ ունենք այնքան ուժ ու ոգի, որ կհաղթահարենք ամեն ինչ։ Յուրաքանչյուր զինվոր ոչ միայն իր կյանքի համար է պատասխանատու, այլև իր կողքին կանգնած ընկերոջ կյանքի համար։ Մեր զգոնությունը պաշտպանում է դիրքը, մեր միասնականությունը ուժ է տալիս բանակին»։

Նախօրեին զինծառայողները Կապանի հուշահամալիրում հարգել են հայրենիքի պաշտպանության համար զոհվածների հիշատակը։ Կապիտան Ալեքսանդր Հովհաննիսյանն է բոլորին հորդորում երբեք չմոռանալ անմահացածներին։

«Հայով բանակը ծնվել է դժվարության մեջ, կոփվել պատերազմի կրակում ու ձևավորվել նվիրյալների արյամբ ու հավատով։ Մեր բանակը միայն զենքով չէ ուժեղ, այն ուժեղ է իր զինվորով, սպայով ու աննկուն ոգով։ Այսօր խոնարհվում ենք մեր նահատակների հիշատակի առաջ։ Նրանց անունները գրված են ոչ միայն հուշարձաններին, այլ մեր խղճի մեջ, մեր պարտքի զգացման մեջ։ Նրանց հիշատակը պարտադրում է լինել զգոն, ուժեղ և միասնական»։

Սյունիքի մարզպետ Ռոբերտ Ղուկասյանի անունից բանակի տոնն է շնորհավորում մարզպետի տեղակալ Հայկ Հարությունյանը։ Բանակի ամրությունը բոլորից է կախված, բայց առաջին հերթին զինվորից՝ համոզված է Հայկ Հարությունյանը։

«Եվ այդ ամրությունը, վստահաբար, ասում է աշխարհին, որ Հայաստանը կայացած, անկախ, ուժեղ պետություն է։ Այսօր մենք, նշելով բանակի օրը, փաստում ենք, որ Հայաստանը կլինի հարատև ու անկախ, ուժեղ պետություն, ու այդ ուժը դուք եք»։       

Զորամասի գնդերեց Նորայր սարկավագը կարևորում է բանակի օրհնաբեր ստեղծումը, որը տրված չէ  ամեն ժողովրդի. Բանակն, ասում էր, կոչված է նաև հայրենիքի սրբությունները պաշտպանելու։

«Ինչպես Դավիթ Մարգարեն է ասում, որը Իսրայելի թագավորն էր, օրհնյալ է իմ տերը, որ վարժեցրեց իմ ձեռքերը պատերազմելու և իմ մատները` ճակատամարտելու։ Յուրաքանչյուրս այստեղ կանգնած նմանվում ենք Դավիթ Մարգարեին, երբևէ ոչ մի փորձություն, ոչ մի արգելք չպետք է կարողանա մեզ արգելել լինել հզոր բանակ, նայել դեպի ապագան, նայել դեպի տերը։ Աղոթենք, որ բարձրյալը զորացնի մեզ ու վարժեցնի  մեզ պաշտպանելու մեր հայրենիքն ու սրբությունը»։

Միասնական աղոթքից հետո սպասված պահն է գալիս․ խրախուսանքներ, շնորհակալագրեր ու պարգևատրումներ։ Զորամասից երկու զինծառայող առանձնակիորեն անհամբեր էին սպասում այս պահին․ նրանք զորացրվում են՝ ընտանիքներին աչքալուսանք է տալիս  հրամանատար Հակոբ Գերյանն, ու լսվում է նրա խրոխտ ձայնը․

«Երրորդ հրաձգային գումարտակից Միրզոյան Սուրիկ ու հետախուզական վաշտից Նահապետյան Աշոտ՝ ինձ մոտ։ Զորացրվող անձնակազմին դեպի հայրական օջախներ ճանապարհելու համար աջ դարձ, քայլով մարշ»։ 

Սուրիկ Միրզոյանն ու Աշոտ Նահապետյանը Արարատ քաղաքից են։ Երկու տարի այստեղ են ծառայել։ Հարազատներն են եկել նրանց տուն տանելու։ Հարցազրույցից հրաժարվում են, կատակում ենք՝ հրամանատարին կասենք։ Հակադարձում են՝ արդեն զորացրվել ենք։ Այնուամենայնիվ Սուրիկը ավելի անմիջական գտնվում․

«Ծառայությունը լավ է անցել, դժգոհ չենք։ Նպատակներ հիմա կոնկրետ չունեմ, ընթացքում կլինեն, կիրականացնեմ։ Անպայման պիտի սովորեմ։ Առանց դրա չի լինի»։

Տոնական միջոցառումը շարունակվում է հանդիսավոր տողան-քայլերթով։ Խրոխտ քայլում են հայրենիքի պաշտպանները՝  բոլորիս վստահեցնում, որ մեր սահմաններն անառիկ են։

Վասիլիս Մարագոս, Հայաստանում ԵՄ պատվիրակության ղեկավար․ «Դիմակայուն Սյունիք» ծրագիրը Սյունիքի բնակչությանն ուղղված  ծրագիր է։ Այն բոլոր նախաձեռնությունները, որ մենք անում ենք, ուղղված են այս գեղեցիկ մարզի բնակչությանը։ Եվրոպական միությունը կանգնած է ձեր կողքին, օժանդակում է ձեզ, որպեսզի դուք դառնաք ավելի դիմակայուն, ավելի ուժեղ»։

Տաթև համայնքի Շինուհայր բնակավայրի ոռոգման նոր համակարգը  ջրով կապահովի  Հալիձոր համայնքի գյուղատնտեսական հողատարածքները՝ շուրջ 55 հեկտար մակերեսով։  Ոռոգման ջրի համակարգից կօգտվեն  700 տնային տնտեսություն, մոտ 4000 բնակիչ, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանվածներ։ Ներքին բաշխիչ ցանցի կառուցման և միացման աշխատանքների ավարտից հետո համակարգի հզորությունը բավարար կլինի նաև  Շինուհայրի հողատարածքները ոռոգելու համար։ Ծրագրի առաջին փուլն իրականացվել է նախորդ տարի սուբվենցիոն ծրագրով՝ համայնքի, կառավարության և մասնավորի համագործակցությամբ։ 

Հալիձորում զարգացող ճյուղերից մեկը զբոսաշրջությունն է, և ոռոգման ջուրը, ըստ համայնքի վարչական ղեկավար Հասմիկ Ղարագյոզյանի, կարևոր է ոլորտի զարգացման համար։ Գյուղը հայտնի է թթի ծառերով, ու զբոսաշրջիկները հետաքրքրված են հալիձորցիների թորած օղիով՝ անկեղծանում է վարչական ղեկավարը։

Հասմիկ Ղարագյոզյան, Հալիձորի վարչական ղեկավար․ «30 տարուց ավելի Հալիձոր բնակավայրում ջուր չկա։ Որոշ հատվածներում ոռոգման ջուր կա, բայց տնամերձ հողատարածքներում, այգիներում ոռոգումը մարդիկ կատարում են խմելու ջրով։ Շատ ոռոգելի հատվածներ կան, եթե հզորությունը հերիքի, դաշտերը կոռոգենք, որտեղ մարդիկ նախկինում բանջարեղեն են ցանել»

2021 թ․ նոյեմբերին Գորիսում բացված մեծահասակների նեյրո-օրթոպեդիկ վերականգնողական կենտրոնն այս տարվանից   ընդլայնել է սոցիալական ծառայությունների շրջանակը։ Գորիս, Տեղ և Տաթև համայնքների բնակիչներին կենտրոնը մատուցում է  հարմարեցված սոցիալական տաքսի ծառայություն։ Ծրագիրը կյանքի է կոչվել  ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորվող «Գործընկերություն հանուն Սյունիքի․ բարելավված համայնքային սոցիալական ծառայություններ» ծրագրի շրջանակում, որն իրականացնում է «Մարդը կարիքի մեջ» ՀԿ-ն։ Հաշմանդամություն ունեցող 23-ամյա Գեորգի Սախունցը  Գորիսի պետական քոլեջն է ավարտել։  Մի քանի մասնագիտություն ունի՝ համակարգչային օպերատոր, հաղորդակցության և  վաճառքի մասնագետ։ Դեռ շարունակում է սովորել և օտար լեզուներ ուսումնասիրել։

Գեորգի Սախունց, Գորիսի բնակիչ․ «Քանի որ իմ խնդրի պատճառով դեռ աշխատանք չեմ գտնում, որոշել եմ մինչև աշխատանք գտնելը տարբեր մասնագիտություններ յուրացնել, վերջում բոլորը կմիավորեմ, մի բան կստանամ։ հույս ունեմ աշխատանք կգտնեմ»։

Գեորգին ապրում է Գորիսի Ակներ բնակավայրում։ Նախկինում էլ տաքսիներից  օգտվում էր, բայց սոցիալական տաքսին ավելի հարմար է․ չի ուշանում ու անվճար է։ Ասում է՝ նաև նոր ընկեր է ձեռք բերել՝ տաքսու վարորդը, որն ամեն անգամ օգնում է ավտոմեքենա նստելիս։

Գեորգի Սախունց, Գորիսի բնակիչ․ «Ամեն դեպքում, իմ կյանքի որակը սոցիալական տաքսի ծառայությունը փոխել է»։

Հոկտեմբերից Կապանում գործող սոցիալական ձեռնարկությունը՝ տպագրատունն էլ  փոխել է  նախկին դատապարտյալների ու պրոբացիայի ծառայությունում հաշվառված անձանց կյանքի որակը։ Նախկին դատապարտյալների վերասոցիալականացման  «Ես փոխվում եմ» ծրագիրն իրականացվում է  ԵՄ-ի «Գործընկերություն հանուն Սյունիքի․ բարելավված համայնքային սոցիալական ծառայություններ» նախաձեռնության շրջանակում։ Տպագրատան տնօրեն Ներսես Խառատյանը ծրագիրն աննախադեպ է համարում։

Ներսես Խառատյան, «Մետաքսե հնչյուն» տպագրատան տնօրեն․ «Մենք նպատակ ունենք կյանքի դժվարին իրավիճակներում հայտնված մարդկանց վերասոցիալականացնելու, աշխատանքով ապահովելու։ Հայաստանում վերասոցիալականացման ծրագրեր շատ են արվում, բայց հազվադեպ է մարդկանց զբաղվածության հարցը լուծվում։ Նպատակ ունենք  նախկին դատապարտյալների համար աշխատատեղեր ստեղծել, ընդ որում՝ ոչ միայն Կապանից, այլև Գորիսից, Սիսիանից, Մեղրիից, որոնք կընդունեն պատվերներն ու կուղարկեն տպագրատուն»։

«Դիմակայուն Սյունիք. Թիմ Եվրոպա» նախաձեռնության ծրագրերը ֆինանսավորվում են երկու բաղադրիչով՝ դրամաշնորհներ ու վարկային միջոցներ։ Նախաձեռնության բյուջեն արդեն հատում է 200 մլն եվրոյի սահմանը՝ ասում է Սյունիքի մարզպետի խորհրդական Նվարդ Հարությունյանը։ Ծրագրերը շատ են ու շարունակական։

Նվարդ Հարությունյան, Սյունիքի մարզպետի խորհրդական․ «Ունենք սոցիալական ծրագրեր, որոնք հիմնվել են ու շարունակում են գործել։ Համայնքային ենթակառուցվածքներ ունենք, որոնցից բնակիչները օգտվում են։ Բիզնես աջակցման բաղադրիչով ծրագրերի արդյունքները հաջորդ տարի կտեսնենք, քանի որ հիմա հայտերի ընդունման, գնահատման, մարդկանց հետ աշխատանքի, դասընթացների, կարողությունների զարգացման փուլն է, ուստի շոշափելի արդյունքները եկող տարի կլինեն։ Ունենք կանաչ կլիմայի, գյուղատնտեսական ծրագրեր։ Այսինքն ծրագրերը բազմավեկտոր են։ Այստեղ համատեղվում են պետություն-միջազգային կառույց-համայնք ջանքերը, որովհետեւ ծրագրերը երբեմն խաչվում են  պետական աջակցման ծրագրերին, և որեւէ բաղադրիչով դրանց իրականացմանը միանում են միջազգային կառույցները»։

Եվրոպական միության պատվիրակության ղեկավար Վասիլիս Մարագոսը կարևորում է նաև Հայաստանի քաղաքացիների անվտանգությունն ու տարածաշրջանում խաղաղության հաստատումը:

Վասիլիս Մարագոս, Հայաստանում ԵՄ պատվիրակության ղեկավար․ «Ուզում եմ ասել, որ մեզ համար յուրաքանչյուր հայաստանցի կարևոր է, և յուրաքանչյուր քաղաքացու կարծիք մեզ համար նշանակություն ունի։ Մեր բոլոր ջանքերն ուղղված են ձեր ենթակառուցվածքների, ձեր տնտեսության զարգացմանը, Սյունիքի մարզի անվտանգության ապահովմանը։ Օգտվելով ստեղծված հնարավորությունից՝  հիշեցնեմ, որ այստեղ են գտնվում Եվրամիության մշտադիտարկման առաքելությունը»։

Դեսպանը համոզված է, որ Եվրամիության հետևողական ուշադրությունն ու աջակցությունը Սյունիքին ավելի ուժեղ, անվտանգ ու դիմակայուն են դարձնելու մարզը։

Սաքսոֆոնահար Նարեկ Սարգսյանը Հայկոյի «Վերև» ստեղծագործությունն է նվագում «Գորիս» քրեակատարողական հիմնարկում։ Պատիժ կրող անձանց աչքերում հուզմունք է, կարոտ, սպասում, ինչու չէ՝ նաև հույս ու հավատ վաղվա հանդեպ։ Լուռ վայելում են երաժշտությունը։ 27-ամյա Արմանը երգիչ Վախթանգ Մարտիրոսյանին խնդրում է մոր մասին որևէ երգ կատարել։ Արդեն 4-րդ տարին է, որ նրա մայրը ամանորը միայնակ է դիմավորելու։ «Նոր տարվա տուլիկը (հանձնուքը) կստանամ, ես՝ այստեղ, մայրս՝ Երևանում կդիմավորենք 2026-ը։ Եկող Նոր տարին արդեն միասին կլինենք»,-ասում է Արմանը՝ թաքուն նայելով բանտապահներին․ հո խախտում չի՞ արել, որ երգ է պատվիրել։  

Ազատազրկվածների առօրյան «Հանուն ազատության» ՀԿ-ն է փորձել հետաքրքիր դարձնել։ Բարձր պարիսպներով, փշալարերով պատած շենքի աշտարակին կանգնած հսկիչը նույնպես հետևում է տոնական համերգին։ Խցերի պատուհաններից կալանավորված այն անձինք են ծիկրակում ու նույնիսկ նույնիսկ ձայնակցում, որոնց տեսակցություններն ու այլ հանդիպումները նախաքննական մարմնի որոշմամբ սահմանափակված են։

Արդեն երրորդ տարին է՝ «Հանուն ազատության» կազմակերպությունը տարբեր քրեակատարողական հիմնարկներում տարեմուտի միջոցառումներ է կազմակերպում՝ ասում է նախագահ Իրինա Մանուկյանը։

«Այս տարի միայն «Գորիս» քրեակատարողական հիմնարկում ենք տարեմուտի համերգ կազմակերպել, իհարկե, շնորհակալ ենք մեր աջակիցներին, որոնք պատրաստակամ կանգնած են մեր կողքին։ Հունվար ամսին հին նոր տարին նշելու ենք պրոբացիայի ծառայությունում հաշվառված մեր ծրագրերի մասնակիցների հետ։ Գիտեք, նման միջոցառումներով ուզում ենք նաև դատապարտյալների նկատմամբ՝ հասարակության մեջ եղած կարծրատիպերը կոտրել, որպեսզի  կալանավայրերից վերադառնալուց հետո նրանք հեշտ ինտեգրվեն սոցիումին»։

Արվեստը ինքնաճանաչման և կրթության կարևոր ճանապարհ է, և վերասոցիալականացման այս ուղով անցնելով, ազատազրկված անձինք կարող են լիարժեք վերադառնալ հասարակություն՝ օրերս «Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ում ասաց Հայաստանի արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանը։ Նախարարը հավաստիացնում է, որ պետությունը ջանք ու եռանդ չի խնայում վերասոցիալականացման գործընթացում արժանապատիվ պայմաններ և նպաստավոր միջավայր ապահովելու համար։

 «Վերասոցիալականացման ճանապարհի հաջող անցումը մեծ մասամբ կախված է հենց ազատազրկված անձից ու ես միշտ ասում եմ այս մասին, երբ հանդիպում եմ ազատարզրկված անձանց հետ։ Ձեզանից մի բան է պահանջվում, լինել իրավահպատակ և հետևել այն կանոններին, որը սահմանել է պետությունը»։

37-ամյա Կարեն Ալավերդյանը դեռ 3 տարի անազատության մեջ է լինելու։ Ամուսնացած է, երեք երեխա ունի։ Օրերս նրան տեսակցության էին եկել ընտանիքի անդամները։ Կարդում է՝ ժամանակն այդպես է փորձում կարճել։ Եկող տարի դիմելու է պայմանական վաղաժամկետ ազատման համար։ Տույժեր չունի, բոլոր միջոցառումներին մասնակցում է։ Եթե բախտը բերի՝ ապա 2027թ-ը ընտանիքի հետ կդիմավորի։ Ուշադիր հետևում է կլարնետահարի մատներին՝ դրսում ինքն էլ է նվագել, բայց երաժշտական կրթություն չունի՝ պարզապես հոբբի է։ «Գորիս» քրեակատարողական հիմնարկում 104 մարդ է պատիժ կրում, նրանցից 70-ը դատապարտյալներ են։ 2025թ-ին 11 անձ է ազատվել պատժի լրիվ կրումով, իսկ պայմանական վաղաժամկետ 19 մարդ է ազատվել։ Քրեակատարողական հիմնարկի պետի տեղակալ Գեւորգ Նավասարդյանն ասում է՝ տարին հագեցած է եղել, պատիժ կրող անձինք չեն ձանձրացել ու յուրաքանչյուրն իր հետաքրքրության սահմանում մասնակցել է տարբեր միջոցառումների․

 «Քրեակատարողական ծառայությունը, մենք՝ բոլոր աշխատակիցներով առաջնային տեղ ենք տալիս վերասոցիալականացման ծրագրերին, զգում ենք, որ դրական է ազդում անազատության մեջ գտնվող անձանց վրա, տարբեր միջոցառումներ՝ կրթա-մշակութային, կրոնական, մարզական, որպեսզի ազատ ժամանակը նպատակային օգտագործեն։ Նաև այս միջոցառումներով նրանք փոխվում են, ուղղվում»։

Կապանցի Վրեժ Բաղդասարյանը 2023թ-ից է անազատության մեջ․ 4 տարի 11 ամիս ժամկետով ազատազրկման է դատապարտվել։ Զղչում է կատարվածի համար, աղոթում է ամեն օր ու բոլորին հորդորում՝ հեռու մնալ փորձանքներից։ Հայաստանի բոլոր բանտերում գտնվողներին շուտափույթ ազատություն է մաղթում։

«Ցանկանում եմ քաջառողջության տարի լինի, խաղաղության ու լիության, երջանկության տարի լինի բոլորի համար։ Նման դեպքեր թող չլինեն»։

Ազատազրկվածները սակավախոս են՝ հրաժարվում են հարցազրույցից, բայց պատմում են, որ խցերը տոնական են զարդարել։ Երազում են ժամ առաջ հասնել իրենց ընտանիքներին։ Տարեմուտի գիշերը հյութով լի բաժակներն իրար զարկելով՝ այս երազանքն են պահելու, սրտատրոփ սպասելով՝ որ այն իրականանա 2026թ-ին։